Τις τελευταίες δεκαετίες, έχουμε συνηθίσει σε έναν αρκετά σύντομο κύκλο ζωής προϊόντων, επειδή τα προϊόντα είτε φθείρονται είτε θεωρούνται απαρχαιωμένα. Τα αυτοκίνητα είναι ένα ξεκάθαρο παράδειγμα, αλλά και τα ηλεκτρονικά, από υπολογιστές, τηλεοράσεις και κινητά τηλέφωνα μέχρι οικιακές συσκευές όπως πλυντήρια ρούχων, πλυντήρια πιάτων, φούρνους μικροκυμάτων κ.λπ. Η γενική ιδέα πίσω από αυτή την πρακτική είναι να ενθαρρύνει τις πωλήσεις νέων προϊόντων και αναβαθμίσεις τους, μια πρακτική που έχει απαγορευτεί σε ορισμένες χώρες, καθώς επιβαρύνει το περιβάλλον αλλά και προκαλεί οικονομική πίεση, συνεχή δυσαρέσκεια και άγχος στους καταναλωτές λόγω της επιθυμίας να έχουν τα πιο πρόσφατα μοντέλα.
Ένας φαύλος κύκλος
Σε πολλές περιπτώσεις, όταν μια συσκευή χαλάσει, ο κατασκευαστής μας λέει ότι δεν είναι βιώσιμο να την επισκευάσουμε και μας προτείνει να αγοράσουμε καινούργια. Ωστόσο, αυτά τα προϊόντα παύουν να λειτουργούν επειδή έχουν σχεδιαστεί έτσι. Ο κατασκευαστής έχει προγραμματίσει προσεκτικά το τέλος της ωφέλιμης ζωής τους, για να μας αναγκάσει να αγοράσουμε νέα προϊόντα. Αυτή είναι η λεγόμενη προγραμματισμένη απαξίωση. Η σκοτεινή πλευρά αυτού του φαύλου κύκλου είναι, ότι δεν έχουμε άλλη επιλογή από το να αντικαθιστούμε συνεχώς ορισμένα προϊόντα, δημιουργώντας τεράστιες ποσότητες απορριμμάτων, τα γνωστά ηλεκτρονικά απόβλητα. Πόσο συχνά αγοράζετε ένα νέο κινητό; Ή έναν υπολογιστή; Ή μια τηλεόραση; Το πιθανότερο είναι ότι «αναβαθμίζεστε» πιο συχνά τα τελευταία χρόνια, σε μεγάλο βαθμό, λόγω του φαινομένου της προγραμματισμένης απαξίωσης που σημαίνει ότι: όχι μόνο οι ηλεκτρικές συσκευές και τα τεχνολογικά gadget σταματούν να λειτουργούν μετά από ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, αλλά θεωρούνται επίσης απαρχαιωμένα, όταν κυκλοφορεί μια καλύτερη έκδοση.
Πώς λειτουργεί η προγραμματισμένη απαξίωση;
Οι κατασκευαστές σχεδιάζουν σκόπιμα προϊόντα για να χαλάσουν πρόωρα ή να καταστούν ξεπερασμένα, συχνά για να πουλήσουν ένα άλλο προϊόν ή μια αναβάθμιση του. Ορισμένοι κατασκευαστές περιορίζουν επίσης τη δυνατότητα των καταναλωτών να επισκευάζουν τα προϊόντα τους – χρησιμοποιώντας ψηφιακές κλειδαριές ή λογισμικό που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα, χρησιμοποιώντας ασυμβίβαστες βίδες, κολλώντας εξαρτήματα μεταξύ τους ή αρνούμενοι να μοιραστούν τα εγχειρίδια επισκευής τους. Μερικοί προσθέτουν ρήτρες στις συμφωνίες χρηστών τους, ώστε οι άνθρωποι (συχνά εν αγνοία τους) να συμφωνούν να μην επιδιορθώνουν τα δικά τους προϊόντα. Η προγραμματισμένη απαξίωση είναι εξαιρετική για τους κατασκευαστές αγαθών και για την οικονομία, επειδή και διατηρεί τις πωλήσεις σταθερές, ενθαρρύνοντας παράλληλα την κατανάλωση. Ταυτόχρονα, η κοινωνία επωφελείται από τις συνεχείς επενδύσεις και νέες θέσεις εργασίες. Ωστόσο, τα μειονεκτήματα είναι προφανή, όπως οι τόνοι απορριμμάτων που παράγονται και η υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων.
Τι σημαίνει αυτό για τους καταναλωτές;
Για τους καταναλωτές αυτό σημαίνει, ότι τα προϊόντα τους δεν διαρκούν όσο θα μπορούσαν, και ακόμη και μικρά προβλήματα πρέπει να αντιμετωπιστούν από εγκεκριμένο επισκευαστή – μερικές φορές με μεγαλύτερο κόστος, απόσταση και καθυστέρηση, ειδικά εάν δεν θέλουν να ακυρώσουν την εγγύηση . Αυτό είναι μια ταλαιπωρία για πολλούς, και που αναμφισβήτητα πλήττει περισσότερο τους φτωχότερους και γεωγραφικά απομονωμένους καταναλωτές. Η διάρκεια ζωής των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών προϊόντων γίνεται όλο και μικρότερη, με τον αριθμό των ελαττωματικών συσκευών που αντικαθίστανται μέσα σε πέντε χρόνια να αυξάνεται συνεχώς.
Ποιά θα μπορούσε να είναι η λύση;
Μήπως η καταναλωτική ζήτηση είναι κάτι που θα μπορούσε να ανατρέψει το ρεύμα σε αυτό το ζήτημα; Πάρτε για παράδειγμα το Fairphone, ένα τηλέφωνο που παράγεται ηθικά και είναι εύκολο στην αυτοεπισκευή, που κυκλοφόρησε το 2013 και το οποίο πούλησε 25.000 κομμάτια πριν καν ξεκινήσει η παραγωγή του. Θα μπορούσαν οι μικρότερες εταιρείες να προσφέρουν στους καταναλωτές εναλλακτικές λύσεις που προέρχονται από πρακτικές ηθικές και φιλικές προς το περιβάλλον; Ή μήπως πρέπει να εξετάσουμε εντελώς νέα επιχειρηματικά μοντέλα; Ίσως αντί να κατέχουμε προϊόντα θα πρέπει να νοικιάζουμε τεχνολογία από εταιρείες, στέλνοντας πίσω την παλιά μας τεχνολογία για επαναχρησιμοποίηση, όταν είμαστε έτοιμοι για αντικατάσταση. Αυτό μπορεί να είναι μια καλή κίνηση για τις εταιρείες τεχνολογίας, που έχουν αντιμετωπίσει πρόσφατα ένα μπαράζ κριτικής για διάφορα θέματα και βρίσκονται υπό αυξανόμενη πίεση να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη για τον αντίκτυπο που έχουν στον κόσμο μας.
