Το πρόγραμμα “Friendship Bench” (Τα παγκάκι της Φιλίας), είναι μια τεκμηριωμένη παρέμβαση, που αναπτύχθηκε στη Ζιμπάμπουε, για να γεφυρώσει το χάσμα στη θεραπεία της ψυχικής υγείας. Το πρόγραμμα στοχεύει να ενισχύσει την ψυχική ευεξία και να βελτιώσει την ποιότητα ζωής μέσω της θεραπείας επίλυσης προβλημάτων, που παρέχεται από εκπαιδευμένους στον τομέα της υγείας απλούς πολίτες και εστιάζοντας σε άτομα που υποφέρουν από κοινές ψυχικές διαταραχές, όπως άγχος και κατάθλιψη.
Γιαγιάδες που θεραπεύουν
Μια κληρονομιά φτώχειας, γενοκτονίας και δικτατορίας άφησε τη Ζιμπάμπουε να παλεύει με μια επιδημία κατάθλιψης, κοινώς γνωστή ως kufungisisa, ή «σκέφτομαι πάρα πολύ». Στη Ζιμπάμπουε σχεδόν ένας στους τέσσερις πολίτες πάσχει από «kufungisisa». Τα «Παγκάκια της Φιλίας» είναι ένα έργο ορόσημο, που απασχολεί γιαγιάδες για να προσφέρουν θεραπεία στις γειτονιές τους. Επιλέχθηκαν γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας, στις οποίες παραδοσιακά απευθύνονται για συμβουλές στην κουλτούρα της Ζιμπάμπουε. Γνωστές ως «gogos» (ηλικιωμένες γυναίκες) ή «ambuya utano» (γιαγιάδες της κοινότητας), οι γιαγιάδες της κοινότητας, έχουν ιστορικό στη θεραπεία του ήπιου έως μέτριου άγχους και της κατάθλιψης, που ξεπερνά πολλές παραδοσιακές θεραπείες και φαρμακολογικές παρεμβάσεις. Αυτές οι γιαγιάδες δεν έχουν προηγούμενη εμπειρία ιατρικής ή ψυχικής υγείας και εκπαιδεύονται να συμβουλεύουν ασθενείς, συνήθως για έξι δομημένες συνεδρίες 45 λεπτών, σε ξύλινα παγκάκια εντός των εξωτερικών χώρων των κλινικών σε μια διακριτή περιοχή.
Πως λειτουργεί το πρόγραμμα
Οι παραπομπές στην υπηρεσία, οι οποίες προέρχονται από την πρωτοβάθμια περίθαλψη, τα σχολεία και τα αστυνομικά τμήματα, και πιο πρόσφατα οι αυτοπαραπομπές μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ελέγχονται μέσω ενός επικυρωμένου ερωτηματολογίου, που διατυπώνεται στις έννοιες της Ζιμπάμπουε για την ψυχική ασθένεια. Κλινικές περιπτώσεις, όπως π.χ αυτές που διατρέχουν κίνδυνο αυτοκτονίας, παραπέμπονται σε νοσοκομεία. Η Juliet Kusikwenyu ήταν μια από τις πρώτες γιαγιάδες του Friendship Bench. Λέει χαρακτηριστικά, ότι το να βοηθάω τους ανθρώπους να βελτιώσουν τη ζωή τους «μου δίνει δύναμη να δουλέψω μέχρι τα 80 μου!». Τα αποτελέσματα έρευνας έδειξαν, ότι η ομάδα που υποστηρίχθηκε από το “Friendship Bench”, είχε σημαντική μείωση στα συμπτώματα κατάθλιψης, σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου.
Το όραμα ενός ψυχιάτρου που έγινε πράξη
Ο ιδρυτής του Friendship Bench, ψυχίατρος Δρ Dixon Chibanda, είχε υποθέσει, ότι όσοι είχαν ανάγκη τη βοήθειά του θα μπορούσαν να έχουν πρόσβαση σε περίθαλψη στην κλινική της πόλης του. Μέχρι που μια νεαρή ασθενής του με αυτοκτονικές τάσεις, δεν εμφανίστηκε στο προγραμματισμένο ραντεβού. «Γιατί δεν ήρθες στην κλινική ;» θυμάται ότι ρώτησε, για να πάρει την απάντηση από τη μητέρα της, «Δεν είχαμε το εισιτήριο των 15 $ για το λεωφορείο για να ταξιδέψουμε. Η κόρη μου αυτοκτόνησε». Αυτή ήταν η στιγμή κλειδί, για τον ψυχίατρο του νοσοκομείου. «Ήξερα ότι έπρεπε να πάω την ψυχιατρική από το νοσοκομείο και στην κοινότητα», εξηγεί. Το έργο του ήταν μεγάλο κατόρθωμα σε μια χώρα με υψηλό επίπεδο στιγματισμού και δεισιδαιμονίας σχετικά με την ψυχική ασθένεια, στην οποία το 70 % του πληθυσμού ζει κάτω από το όριο της φτώχειας και όπου υπήρχαν μόλις 13 ψυχίατροι σε μια χώρα 16 εκατομμυρίων.
Η πολιτισμική βάση του προγράμματος “Friendship Bench”
Αναπόσπαστο μέρος της μεθόδου “Friendship Bench”, είναι η άρθρωσή της μέσω τοπικών πολιτισμικών εννοιών και όχι δυτικών ιατρικών διαγνώσεων, οι οποίες μπορούν να συμβάλουν στο στίγμα. «Οι γιαγιάδες μιλούν στις συνεδρίες για το “kuvhura pfungwa”, που σημαίνει «άνοιγμα του μυαλού»», εξηγεί ο Chibanda, «μιλούν επίσης για “kusimudzira”, που σημαίνει «ανύψωση» και kusimbisa, που σημαίνει «ενδυνάμωση». Πράγματι, ο όρος «Παγκάκι Φιλίας» προτάθηκε από τις ιδρυτικές γιαγιάδες του έργου, προσθέτει ο Chibanda. «Αρχικά το λέγαμε Πάγκος Ψυχικής Υγείας, αλλά οι γιαγιάδες μου είπαν, ότι κανείς δεν θα ήθελε να έρθει σε ένα έργο με τόσο στιγματιστικό όνομα», λέει. Με την ψυχική υγεία να φέρει τόσες πολλές πολιτιστικές πεποιθήσεις και στίγμα, υπάρχουν πραγματικά οφέλη από τη χρήση παρεμβάσεων, όπως αυτές οι γιαγιάδες, που έχουν μια βαθιά τοπική, πολιτιστική γνώση και που αποτελούν μέρος της κοινότητας.
Το πρόγραμμα ξεπερνά τα σύνορα της Ζιμπάμπουε
Από το 2006, ο Δρ Chibanda και η ομάδα του έχουν εκπαιδεύσει περισσότερες από 600 γιαγιάδες στη θεραπεία μέσω συζήτησης και την οποία παρέχουν δωρεάν σε περισσότερες από 70 κοινότητες στη Ζιμπάμπουε. Το πρόγραμμα έχει πλέον ξεπεράσει τα σύνορα και εφαρμόζεται στο Μαλάουι, την Κένυα, το Βιετνάμ και τη Ζανζιβάρη και έχει προσαρμοστεί και για τη Νέα Υόρκη. Το 2024 θα φτάσει στο Λονδίνο, με μια σειρά από «Παγκάκια Φιλίας», που θα εγκατασταθούν στις πιο περιθωριοποιημένες κοινότητες της πόλης. «Είτε πρόκειται για Λονδίνο, Νέα Υόρκη ή Ζιμπάμπουε, παντού τα ζητήματα είναι παρόμοια», λέει ο δρ. Chibanda . Υπάρχουν παντού ζητήματα που σχετίζονται με τη μοναξιά, την πρόσβαση στη φροντίδα και το να μπορείς να ξέρεις, ότι αυτό που βιώνεις – είτε το αποκαλείς στρες είτε κατάθλιψη ή άγχος – είναι θεραπεύσιμο.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), περισσότεροι από 300 εκατομμύρια άνθρωποι πάσχουν από κατάθλιψη παγκοσμίως. Είναι η κύρια αιτία αναπηρίας στον κόσμο και συμβάλλει σε 800.000 αυτοκτονίες ετησίως, η πλειονότητα στις αναπτυσσόμενες χώρες. Το 2006, τη χρονιά που ξεκίνησε το «Friendship Bench”, το ποσοστό αυτοκτονιών στη Ζιμπάμπουε ήταν 20,1 ανά 100.000 πληθυσμού, διπλάσιο από τον διεθνή μέσο όρο και ένα από τα χειρότερα ρεκόρ στον κόσμο σε μια χώρα που έχει υποστεί μια σειρά από τραύματα σε επίπεδο πληθυσμού: μια πενταετή γενοκτονία, μια πανδημία HIV που είδε το 25% του πληθυσμού να μολύνεται από τον ιό μέχρι το 1997 και την εκστρατεία του δικτάτορα Ρόμπερτ Μουγκάμπε το 2005 να εκκαθαρίσει βίαια τις φτωχογειτονιές), η οποία άφησε άστεγους 700.000 κατοίκους. Ο δρ. Chibanda, σημειώνει: «έχουμε βοηθήσει σχεδόν μισό εκατομμύριο ανθρώπους τα τελευταία χρόνια – και αυτό στην πραγματικότητα δεν είναι αρκετό αν σκεφτεί κανείς το μέγεθος του προβλήματος και το χάσμα φροντίδας που υπάρχει. Το όραμά μας είναι να έχουμε ένα Παγκάκι Φιλίας σε κοντινή απόσταση – παντού».
Πηγές: www.centreforglobalmentalhealth.org, www.positive.news
