Υπάρχουν πολλοί λόγοι, που κάποιες φορές, επιλέγουμε να μην πούμε την αλήθεια. Ένας από αυτούς είναι η επίτευξη προσωπικών συμφερόντων και στόχων, μέσω της εξαπάτησης τρίτων.
Υπάρχουν, όμως, και ψέματα που θα μπορούσαμε να δικαιολογήσουμε, αυτά που ο Πλάτωνας αποκάλεσε «ευγενή ψέματα», τα οποία ισχυρίστηκε ότι ήταν απαραίτητα για τη σταθερότητα της δημοκρατίας. Ας ρίξουμε μία ματιά, λοιπόν, στα αίτια που μας ωθούν στο αμάρτημα αυτό και ποια είναι η άποψη τον φιλόσοφων ανά τον κόσμο.
Ψέμα και κρίση
Αν και οι πολίτες συχνά περιμένουν από τους πολιτικούς να λένε ψέματα, είναι ανησυχητικό το γεγονός ότι πολλοί από εμάς δε λέμε την αλήθεια, ακόμη και στους γιατρούς μας. Μια αμερικανική μελέτη διαπίστωσε ότι το 60 έως 80 τοις εκατό των ασθενών παραδέχτηκαν ότι έχουν αποκρύψει πληροφορίες σχετικά με την υγεία τους, με περισσότερους από έναν στους πέντε να κρύβουν ανθυγιεινές δίαιτες ή την έλλειψη άσκησης.
Όταν ρωτήθηκαν γιατί, η πιο συνηθισμένη απάντησή τους ήταν ότι δεν ήθελαν να κριθούν και ήθελαν να αποφύγουν την αμηχανία. Αυτοί, λοιπόν, ανήκουν στους αρνητικούς λόγους για τους οποίους μπορεί να λέμε ψέματα: για να αποφύγουμε την κρίση ή τη μομφή προκειμένου να διατηρήσουμε την εικόνα και τη φήμη μας.
Σε ποιες περιπτώσεις είναι εντάξει το να λέμε ψέματα;
Δεν συμφωνούν όλοι οι φιλόσοφοι για την ηθική του ψεύδους. Πιο συγκεκριμένα, ο Friedrich Nietzsche ισχυρίστηκε ότι από την άποψη της εξουσίας και της ανθρώπινης άνθησης, η ικανότητα για έντεχνη εξαπάτηση είναι ένα πλεονέκτημα. Από την άλλη, ο φιλόσοφος του Διαφωτισμού Immanuel Kant υποστήριξε ότι το ψέμα σε κάθε περίπτωση, είναι πάντα ηθικά λάθος.
Ως λογικά όντα, ασκούμε την ηθική μας ελεύθερα, αποφασίζοντας σύμφωνα με τη λογική πώς πρέπει να ενεργούμε. Ωστόσο, αν όλοι εφάρμοζαν αυτό το αξίωμα καθολικά, θα προέκυπτε χάος: η βάση των κοινωνικών και ηθικών μας πράξεων – η εμπιστοσύνη, η ειλικρίνεια και η εχεμύθεια των άλλων – θα κατέρρεε.
Για να πετύχει ένα ψέμα, οι υπόλοιποι πρέπει να υποθέσουν ότι λέμε την αλήθεια. Το ψέμα υπονομεύει τους όρους της ηθικής και της ελεύθερης βούλησης, οπότε δεν μπορεί ποτέ να είναι ηθικά επιτρεπτό.
Παθητικός vs χειριστικός ψεύτης
Πώς μπορούμε να διακρίνουμε τις συνέπειες των πράξεών μας, δεδομένης της δυσκολίας πρόβλεψης σύνθετων αποτελεσμάτων; Τι συμβαίνει με την ηθική μου ακεραιότητα αν συνήθως λέω ψέματα για μικρά θέματα ή βρίσκω πάντα λόγους για τους οποίους το να λέω την αλήθεια είναι ενοχλητικό;
Μόλις το ψέμα γίνει ένα σταθερό χαρακτηριστικό κάποιου, αυτό που οι αριστοτελικοί ηθικολόγοι της αρετής αποκαλούν «κακία», γίνεται «δεύτερη φύση» και είναι δύσκολο να υποχωρήσει. Ενώ ο παθητικός ψεύτης προσπαθεί να παρουσιάσει το ψέμα ως αλήθεια, ο χειριστικός χλευάζει και τα δύο και θέλει μόνο να χειραγωγήσει.
Ο φιλόσοφος Harry Frankfurt ισχυρίστηκε ότι η κακία είναι μια διαβρωτική δύναμη στον πολιτισμό μας, διαφθείροντας τους κοινωνικούς θεσμούς, την κοινή γνώμη, ακόμη και τη δημοκρατική πολιτική – μια διαδικασία που τροφοδοτείται από την κυκλοφορία παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο (ακούσιες έναντι σκόπιμων διαστρεβλώσεις, άρνηση αληθών πληροφοριών ή αξιόπιστης γνώσης).
Πηγή: lighthouse.mq.edu.au
