Επειδή όλα είναι θέμα προτίμησης

Αναζήτηση
Ενότητες

Σκέψεις

Πώς γεννιέται ένας φόβος;

Φόβος

Γιατί φοβόμαστε το σκοτάδι, τα ύψη ή ορισμένα ζώα; Πώς γίνεται μια δυσάρεστη εμπειρία να μας ακολουθεί για χρόνια, ενώ κάποιες φορές αναπτύσσουμε φόβους χωρίς να έχουμε βιώσει ποτέ κάτι πραγματικά επικίνδυνο;

Ο φόβος αποτελεί ένα από τα πιο βασικά ανθρώπινα συναισθήματα. Είναι ένας φυσικός μηχανισμός επιβίωσης που μας βοηθά να αναγνωρίζουμε πιθανές απειλές και να αντιδρούμε απέναντί τους.

Ωστόσο, δεν γεννιούνται όλοι οι φόβοι με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένοι σχετίζονται με έμφυτες αντιδράσεις του οργανισμού, άλλοι διαμορφώνονται μέσα από προσωπικές εμπειρίες, ενώ κάποιοι προκύπτουν από όσα παρατηρούμε στους ανθρώπους γύρω μας.

Η επιστήμη της ψυχολογίας και της νευροεπιστήμης έχει αποκαλύψει σημαντικά στοιχεία για το πώς δημιουργούνται οι φόβοι, πώς αποθηκεύονται στη μνήμη και γιατί μερικές φορές επιμένουν ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν αισθανόμαστε φόβο;

Ο φόβος ξεκινά όταν ο εγκέφαλος αναγνωρίζει μια κατάσταση ως δυνητικά απειλητική.

Σε αυτή τη διαδικασία συμμετέχει ένα δίκτυο εγκεφαλικών περιοχών, με ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο να διαδραματίζει η αμυγδαλή.

Η αμυγδαλή είναι μια μικρή δομή του εγκεφάλου που συμμετέχει στην επεξεργασία συναισθηματικά σημαντικών πληροφοριών και στην εκμάθηση συνδέσεων ανάμεσα σε ερεθίσματα και κινδύνους.

Όταν αντιλαμβανόμαστε μια πιθανή απειλή, ο οργανισμός μπορεί να ενεργοποιήσει τη γνωστή αντίδραση «μάχης ή φυγής».

Η καρδιά χτυπά γρηγορότερα, η αναπνοή επιταχύνεται και οι μύες προετοιμάζονται για δράση.

Οι αλλαγές αυτές συνδέονται με την ενεργοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος και την απελευθέρωση ορμονών, όπως η αδρεναλίνη.

Ωστόσο, ο φόβος δεν οδηγεί πάντοτε σε μάχη ή φυγή. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσει προσωρινό πάγωμα, δηλαδή ακινητοποίηση μπροστά σε μια απειλή.

Παράλληλα, άλλες εγκεφαλικές περιοχές, όπως ο ιππόκαμπος και ο προμετωπιαίος φλοιός, συμβάλλουν στην επεξεργασία των αναμνήσεων, στην εκτίμηση του περιβάλλοντος και στη ρύθμιση των συναισθηματικών αντιδράσεων.

Για παράδειγμα, εάν ακούσουμε έναν δυνατό θόρυβο τη νύχτα, μπορεί αρχικά να τρομάξουμε. Μόλις όμως αντιληφθούμε ότι προήλθε από ένα αντικείμενο που έπεσε, η αντίδραση φόβου συνήθως περιορίζεται.

Αυτό συμβαίνει επειδή ο εγκέφαλος επανεκτιμά την κατάσταση χρησιμοποιώντας πρόσθετες πληροφορίες.

Ο φόβος, επομένως, δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Πρόκειται για μια φυσιολογική λειτουργία που μας βοηθά να προσαρμοζόμαστε στο περιβάλλον μας.

Πώς δημιουργούνται οι φόβοι μέσα από τις εμπειρίες μας;

Ένας από τους βασικότερους τρόπους με τους οποίους αναπτύσσουμε φόβους είναι η μάθηση.

Όταν μια ουδέτερη κατάσταση συνδεθεί με μια δυσάρεστη εμπειρία, ο εγκέφαλος μπορεί να αρχίσει να την αντιμετωπίζει ως πιθανή απειλή.

Η διαδικασία αυτή ονομάζεται κλασική εξαρτημένη μάθηση.

Για παράδειγμα, εάν κάποιος δεχθεί επίθεση από έναν σκύλο, ενδέχεται να αρχίσει να αισθάνεται φόβο κάθε φορά που συναντά σκύλους, ακόμη και όταν εκείνοι είναι φιλικοί.

Ο εγκέφαλος έχει συνδέσει ένα συγκεκριμένο ερέθισμα με μια προηγούμενη επικίνδυνη εμπειρία.

Ωστόσο, δεν χρειάζεται πάντοτε να βιώσουμε προσωπικά ένα δυσάρεστο γεγονός για να αναπτύξουμε φόβο.

Μπορούμε επίσης να μάθουμε να φοβόμαστε παρατηρώντας τους άλλους.

Ένα παιδί, για παράδειγμα, μπορεί να αρχίσει να φοβάται τις αράχνες όταν βλέπει συστηματικά έναν γονέα να αντιδρά έντονα στην παρουσία τους.

Η διαδικασία αυτή είναι γνωστή ως μάθηση μέσω παρατήρησης.

Παράλληλα, πληροφορίες που λαμβάνουμε από ιστορίες, συζητήσεις ή τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να επηρεάζουν την αντίληψή μας για τον κίνδυνο.

Η συνεχής έκθεση σε τρομακτικές περιγραφές ενός γεγονότος μπορεί να αυξήσει την ανησυχία μας, ακόμη και όταν η προσωπική πιθανότητα να αντιμετωπίσουμε τον συγκεκριμένο κίνδυνο είναι μικρή.

Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης η ιδιοσυγκρασία και οι βιολογικές προδιαθέσεις.

Ορισμένοι άνθρωποι είναι περισσότερο ευαίσθητοι σε νέα ή αβέβαια ερεθίσματα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα αναπτύξουν απαραίτητα κάποια φοβία.

Η δημιουργία ενός φόβου αποτελεί συνήθως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης προσωπικών εμπειριών, βιολογικών χαρακτηριστικών και περιβαλλοντικών επιρροών.

Γιατί κάποιοι φόβοι επιμένουν και πώς μπορούμε να τους ξεπεράσουμε;

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά του φόβου είναι ότι μπορεί να παραμένει ακόμη και όταν η αρχική απειλή έχει εξαφανιστεί.

Αυτό συμβαίνει επειδή οι συναισθηματικές συνδέσεις που έχουμε μάθει δεν διαγράφονται απαραίτητα όταν αποκτούμε νέες εμπειρίες.

Για παράδειγμα, κάποιος που φοβάται τα ασανσέρ μπορεί να συνεχίσει να τα αποφεύγει, παρότι δεν έχει αντιμετωπίσει ποτέ πραγματικό ατύχημα.

Η αποφυγή προσφέρει προσωρινή ανακούφιση, αλλά μπορεί να εμποδίσει το άτομο να διαπιστώσει ότι η κατάσταση δεν είναι απαραίτητα επικίνδυνη.

Με αυτόν τον τρόπο, ο φόβος μπορεί να διατηρείται ή ακόμη και να ενισχύεται.

Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι οι φόβοι μπορούν να μειωθούν μέσα από νέες εμπειρίες μάθησης.

Μία σημαντική διαδικασία είναι η εξάλειψη του εξαρτημένου φόβου, κατά την οποία ένα ερέθισμα που προηγουμένως συνδεόταν με κίνδυνο παρουσιάζεται επανειλημμένα χωρίς να ακολουθεί το αναμενόμενο αρνητικό γεγονός.

Στην ψυχοθεραπεία, η αρχή αυτή αξιοποιείται μεταξύ άλλων στη θεραπεία έκθεσης, μια τεκμηριωμένη προσέγγιση για συγκεκριμένες φοβίες και ορισμένες αγχώδεις διαταραχές.

Η έκθεση πραγματοποιείται με οργανωμένο και κατάλληλα προσαρμοσμένο τρόπο, ώστε το άτομο να μπορεί να αποκτήσει νέες εμπειρίες ασφάλειας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αναγκάζουμε τον εαυτό μας να αντιμετωπίζει απότομα καταστάσεις που προκαλούν έντονο φόβο.

Όταν ο φόβος επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα, την εργασία ή τις κοινωνικές σχέσεις, η υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη.

Είναι επίσης σημαντικό να διακρίνουμε τον φυσιολογικό φόβο από τη φοβία.

Το να φοβόμαστε μια πραγματικά επικίνδυνη κατάσταση είναι αναμενόμενο και προστατευτικό. Αντίθετα, μια ειδική φοβία χαρακτηρίζεται από έντονο και επίμονο φόβο που είναι δυσανάλογος προς τον πραγματικό κίνδυνο και προκαλεί σημαντική δυσφορία ή περιορισμούς.

Ο φόβος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Μας προειδοποιεί, μας προστατεύει και μας βοηθά να μαθαίνουμε από όσα συμβαίνουν γύρω μας.

Ωστόσο, ο εγκέφαλός μας δεν αξιολογεί πάντα με ακρίβεια κάθε πιθανή απειλή. Μερικές φορές συνεχίζει να αντιδρά σε κινδύνους που έχουν περάσει ή σε καταστάσεις που δεν είναι πραγματικά επικίνδυνες.

Το σημαντικό είναι ότι οι φόβοι δεν είναι πάντοτε αμετάβλητοι. Μέσα από νέες εμπειρίες, κατάλληλη υποστήριξη και σταδιακή μάθηση, μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρινόμαστε σε όσα μας τρομάζουν.

Πηγή: UAB News