Επειδή όλα είναι θέμα προτίμησης

Αναζήτηση
Ενότητες

Μουσική

Unknown Pleasures: όταν ένα γράφημα έγινε το πιο διάσημο εξώφυλλο

Το εξώφυλλο του Unknown Pleasures των Joy Division: λευκές στοιβαγμένες γραμμές, τα ραδιοσήματα του pulsar CP 1919, πάνω σε μαύρο φόντο
Το εξώφυλλο του Unknown Pleasures (1979), σχεδιασμένο από τον Peter Saville πάνω στο γράφημα του Harold D. Craft Jr. Factory Records

Ογδόντα λευκές γραμμές πάνω σε μαύρο φόντο. Καμία λέξη, ούτε το όνομα του συγκροτήματος ούτε ο τίτλος του δίσκου. Το εξώφυλλο του Unknown Pleasures των Joy Division το έχεις δει, ακόμη κι αν δεν έχεις ακούσει ποτέ ούτε ένα τραγούδι τους: σε t-shirt, σε κούπα, σε τατουάζ, σε θήκη κινητού.

Αυτό που ίσως δεν ξέρεις είναι ότι δεν το σχεδίασε κανείς για να γίνει εξώφυλλο. Είναι ένα επιστημονικό γράφημα. Δείχνει τα ραδιοκύματα ενός άστρου που περιστρέφεται, και φτιάχτηκε από έναν διδακτορικό φοιτητή που ήθελε απλώς να δει καλύτερα τα δεδομένα του.

Είναι ίσως η πιο ωραία απόδειξη ότι ένα καλό γράφημα μπορεί να γίνει κάτι πολύ μεγαλύτερο από αυτό για το οποίο φτιάχτηκε.

Ένα σήμα από το διάστημα

Στις 28 Νοεμβρίου 1967, στο Cambridge, η Jocelyn Bell Burnell, μεταπτυχιακή φοιτήτρια τότε, πρόσεξε κάτι παράξενο στα δεδομένα ενός ραδιοτηλεσκοπίου: έναν παλμό που επαναλαμβανόταν με απόλυτη ακρίβεια, κάθε 1,337 δευτερόλεπτα. Ήταν τόσο κανονικός που η ομάδα, μισοαστεία, τον ονόμασε LGM-1, από τα αρχικά του «little green men».

Δεν ήταν εξωγήινοι. Ήταν το πρώτο pulsar που ανακαλύφθηκε ποτέ: ένα αστέρι νετρονίων, ό,τι απομένει από έναν μεγάλο αστέρα που κατέρρευσε, το οποίο περιστρέφεται και σαρώνει τη Γη με μια δέσμη ραδιοκυμάτων, σαν φάρος. Σήμερα το λέμε PSR B1919+21. Τότε λεγόταν CP 1919.

Η ανακάλυψη δημοσιεύτηκε στο Nature τον Φεβρουάριο του 1968. Το 1974 το Νόμπελ Φυσικής πήγε στον επιβλέποντά της, τον Antony Hewish, και στον Martin Ryle. Η Bell Burnell έμεινε εκτός, μια παράλειψη που ακόμη συζητιέται.

Ο φοιτητής που ήθελε να δει τα δεδομένα του

Το γράφημα δεν το έφτιαξε η ομάδα του Cambridge. Το έφτιαξε ο Harold D. Craft Jr., διδακτορικός φοιτητής του Cornell, με δεδομένα από το ραδιοτηλεσκόπιο του Arecibo στο Πουέρτο Ρίκο. Μπήκε στη διατριβή του, τον Σεπτέμβριο του 1970.

Η ιδέα ήταν απλή και έξυπνη. Κάθε γραμμή είναι μία περιστροφή του pulsar, περίπου 1,337 δευτερόλεπτα. Η κορυφή στη μέση είναι ο παλμός. Αντί να βάλει τις 80 περιστροφές τη μία δίπλα στην άλλη, ο Craft τις στοίβαξε τη μία πάνω στην άλλη. Έτσι φαίνεται αμέσως ότι ο παλμός έρχεται πάντα στο ίδιο σημείο, αλλά δεν είναι ποτέ ίδιος. Ογδόντα γραμμές, 107 δευτερόλεπτα ουρανού.

Ο ίδιος έγραψε το πρόγραμμα που έκρυβε τα κομμάτια κάθε γραμμής που «πέφτουν» πίσω από την προηγούμενη, ώστε το σύνολο να μοιάζει με τοπίο. Το γράφημα το τύπωσε ένας plotter της εποχής, και μετά μια σχεδιάστρια το πέρασε με σινική μελάνη για να βγει πιο έντονο. Ψηφιακό και χειροποίητο μαζί.

Επεξηγηματικό διάγραμμα: κάθε γραμμή είναι μία περιστροφή του pulsar, περίπου 1,337 δευτερόλεπτα, η κορυφή είναι ο ραδιοπαλμός, και 80 γραμμές στοιβαγμένες η μία πάνω στην άλλη αντιστοιχούν σε 107 δευτερόλεπτα
Πώς διαβάζεται το γράφημα: κάθε γραμμή είναι μία περιστροφή, και η κορυφή είναι ο παλμός. Δική μας απεικόνιση με ενδεικτικά δεδομένα, όχι τα πραγματικά του 1970.

Από τη διατριβή στο βιβλίο

Το γράφημα δεν έμεινε στη διατριβή. Τον Ιανουάριο του 1971 δημοσιεύτηκε ολοσέλιδο στο Scientific American, σε ένα άρθρο για τη φύση των pulsar, λευκές γραμμές πάνω σε κυανό φόντο. Το 1974 μπήκε στο Graphis Diagrams, ένα βιβλίο για την οπτικοποίηση δεδομένων. Το 1977 εμφανίστηκε στο The Cambridge Encyclopaedia of Astronomy.

Εκεί το βρήκαν οι Joy Division. Ποιος ακριβώς, δεν είναι σίγουρο: άλλες αφηγήσεις λένε ο κιθαρίστας Bernard Sumner, άλλες ο ντράμερ Stephen Morris. Το έδωσαν στον Peter Saville, τον νεαρό γραφίστα της Factory Records, και του είπαν ότι το θέλουν για το εξώφυλλο του πρώτου τους άλμπουμ.

Χρονολόγιο του γραφήματος: 1967 ανακάλυψη του pulsar CP 1919, 1970 διατριβή του Harold Craft, 1971 Scientific American, 1974 Graphis Diagrams, 1977 Cambridge Encyclopaedia of Astronomy, 1979 Unknown Pleasures, 2003 Raf Simons, 2012 Disney, 2017 τα joyplots γίνονται ridgeline plots, 2019 νέα μέτρηση από το Jodrell Bank
Από τη διατριβή ενός φοιτητή σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα εξώφυλλα της ροκ: πώς ταξίδεψε το γράφημα σε 50 χρόνια.

Τι άλλαξε ο Saville

Σχεδόν τίποτα. Και γι’ αυτό λειτούργησε.

Η μόνη μεγάλη αλλαγή ήταν τα χρώματα. Στο βιβλίο οι γραμμές ήταν μαύρες πάνω σε λευκό. Ο Saville τις έκανε λευκές πάνω σε μαύρο, παρότι το συγκρότημα προτιμούσε το πρωτότυπο. Φοβόταν ότι στο λευκό θα έμοιαζε «λίγο φτηνό». Ήταν σήμα από το διάστημα, και στο μαύρο, όπως είπε αργότερα, ήταν απλώς πιο σέξι.

Η δεύτερη απόφαση ήταν αυτό που δεν έβαλε. Στο εξώφυλλο δεν υπάρχει ούτε όνομα ούτε τίτλος. Για το πρώτο άλμπουμ ενός άγνωστου συγκροτήματος από το Μάντσεστερ αυτό ήταν σχεδόν αυτοκαταστροφικό. Στην πρώτη έκδοση το γράφημα τυπώθηκε σε ανάγλυφο χαρτόνι, για να το νιώθεις και με τα δάχτυλα.

Ο ίδιος ο Saville έχει περιγράψει το αποτέλεσμα ως «cool» με όλες τις σημασίες της λέξης, από το ψύχραιμο μέχρι το παγωμένο. Δεν θα μπορούσε να ταιριάζει καλύτερα στη μουσική.

Ο δίσκος πίσω από την εικόνα

Το Unknown Pleasures κυκλοφόρησε στις 15 Ιουνίου 1979 από τη Factory Records. Ηχογραφήθηκε τον Απρίλιο του ίδιου χρόνου στα Strawberry Studios του Stockport, με παραγωγό τον Martin Hannett, που έδωσε στον ήχο εκείνη την απόσταση και την ηχώ που τον κάνουν να ακούγεται σαν να παίζει σε άδειο χώρο.

Δεν μπήκε στο βρετανικό chart όταν κυκλοφόρησε. Στις 18 Μαΐου 1980 ο τραγουδιστής Ian Curtis αυτοκτόνησε, λίγο πριν την πρώτη αμερικανική περιοδεία του συγκροτήματος. Ο δίσκος ανέβηκε στο νούμερο 71 εκείνο το καλοκαίρι. Για την επέτειο των 40 χρόνων, το 2019, έφτασε στο νούμερο 5.

Ακούγοντάς τον σήμερα, το εξώφυλλο μοιάζει σχεδόν με οδηγία. Ένα σήμα που επαναλαμβάνεται, κρύο και ακριβές, αλλά ποτέ το ίδιο. Λίγοι δίσκοι έχουν εικόνα που να περιγράφει τόσο καλά τον ήχο τους, και αυτή εδώ δεν φτιάχτηκε καν γι’ αυτόν.

Η ζωή μετά το εξώφυλλο

Αυτό που ακολούθησε δεν το περίμενε κανείς. Το 2003 ο σχεδιαστής μόδας Raf Simons συνεργάστηκε με τον Saville και έβαλε το γράφημα σε ρούχα. Το 2006 ακολούθησε η Supreme. Το 2012 η Disney κυκλοφόρησε t-shirt με τον Mickey Mouse πάνω στις γραμμές, και πολλοί το πέρασαν για αστείο. Δεν ήταν.

Το πιο όμορφο κομμάτι της ιστορίας όμως είναι ότι ο ίδιος ο Craft δεν ήξερε τίποτα επί χρόνια. Το έμαθε από έναν συνάδελφό του αστρονόμο. «Ήταν μια απόλυτη έκπληξη», είπε στο Scientific American το 2015. Αγόρασε αργότερα ένα αντίτυπο του δίσκου και μια αφίσα, όπως είπε, χωρίς ιδιαίτερο λόγο, εκτός από το ότι είναι η δική του εικόνα.

Το 2019, για τα 40 χρόνια του δίσκου, αστρονόμοι του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ στόχευσαν το ίδιο pulsar με το ραδιοτηλεσκόπιο του Jodrell Bank, 23 χιλιόμετρα από το στούντιο όπου ηχογραφήθηκε το άλμπουμ. Κατέγραψαν ξανά 80 παλμούς σε 107 δευτερόλεπτα. Το άστρο συνεχίζει να εκπέμπει με τον ίδιο ρυθμό.

Όταν το γράφημα έγινε είδος

Για όσους δουλεύουν με δεδομένα, η ιστορία έχει και μια συνέχεια. Αυτός ο τύπος γραφήματος, πολλές καμπύλες στοιβαγμένες η μία πίσω από την άλλη, έγινε δημοφιλής στην οπτικοποίηση δεδομένων με το όνομα «joyplot», από τους Joy Division. Το 2017 υπήρχε ακόμη και ειδικό πακέτο για την R, το ggjoy.

Τον Σεπτέμβριο του 2017 ο δημιουργός του, ο Claus Wilke, το μετονόμασε σε ggridges και πρότεινε τον όρο «ridgeline plot». Ο λόγος: το όνομα Joy Division προέρχεται από ένα μυθιστόρημα για τα τμήματα σεξουαλικής σκλαβιάς στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, κάτι που οι περισσότεροι χρήστες απλώς δεν ήξεραν. Ένα όνομα δανεισμένο από τη ροκ γύρισε στην επιστήμη και χρειάστηκε να αλλάξει.

Τι μας μαθαίνει ένα γράφημα του 1970

Νομίζω ότι η ιστορία του Unknown Pleasures είναι από τα καλύτερα μαθήματα για όποιον φτιάχνει γραφήματα ή brands.

Ένα καλό γράφημα δεν είναι απλώς ακριβές. Είναι καθαρό. Ο Craft δεν προσπάθησε να κάνει κάτι όμορφο. Προσπάθησε να δει κάτι που δεν φαινόταν, και η λύση του ήταν τόσο καθαρή που έγινε όμορφη. Και ένα δυνατό brand δεν χρειάζεται πάντα όνομα. Ο Saville πήρε μια εικόνα που δεν ήταν δική του, άλλαξε ένα χρώμα και αφαίρεσε όλα τα υπόλοιπα. Σαράντα επτά χρόνια μετά, την αναγνωρίζεις από απόσταση, χωρίς ούτε ένα γράμμα.

Αν διάβασες το κείμενό μας για το OK Computer, 30 χρόνια μετά, εδώ είναι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος: εκεί ένας δίσκος που ακούγεται σαν να περιγράφει την τεχνολογία, εδώ ένα κομμάτι επιστήμης που έγινε εικόνα ενός δίσκου.

Βάλε το Unknown Pleasures από την αρχή, κοίτα το εξώφυλλο, και σκέψου ότι κάθε γραμμή του είναι 1,337 δευτερόλεπτα από τη ζωή ενός νεκρού άστρου.

Πηγές

Βρήκατε λάθος;Αναφέρετε ένα λάθοςΠολιτική διορθώσεων