Η μνήμη δεν είναι μια σταθερή ικανότητα που είτε υπάρχει είτε χάνεται. Επηρεάζεται καθημερινά από τον ύπνο, το στρες, τη συγκέντρωση, τη φυσική κατάσταση, τη διατροφή και τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνονται και επαναλαμβάνονται οι πληροφορίες.
Η ιδέα ότι μπορεί να υπάρξει μια θεαματική και άμεση «αναβάθμιση» της μνήμης είναι υπερβολική. Δεν υπάρχει κάποιο απλό τέχνασμα που να μετατρέπει ξαφνικά τον εγκέφαλο σε πολύ πιο ισχυρό σύστημα αποθήκευσης. Υπάρχουν όμως μέθοδοι που μπορούν να βελτιώσουν αισθητά τη μάθηση και την ανάκληση, ιδιαίτερα όταν εφαρμόζονται συστηματικά.
Η μνήμη βελτιώνεται περισσότερο όταν βελτιώνεται η μάθηση
Ένα από τα πιο σημαντικά σημεία είναι ότι η καλή μνήμη ξεκινά από τη σωστή κωδικοποίηση της πληροφορίας. Αν κάτι δεν έχει καταγραφεί αποτελεσματικά εξαρχής, είναι δύσκολο να ανακληθεί αργότερα.
Για αυτό η συγκέντρωση έχει τόσο μεγάλη σημασία. Η συνεχής εναλλαγή ανάμεσα σε ειδοποιήσεις, εφαρμογές και διαφορετικές εργασίες μειώνει το βάθος με το οποίο επεξεργάζεται ο εγκέφαλος μια πληροφορία. Η αίσθηση ότι κάποιος «ξεχνάει εύκολα» μπορεί μερικές φορές να οφείλεται περισσότερο σε ανεπαρκή προσοχή παρά σε πραγματικό πρόβλημα μνήμης.
Ιδιαίτερα αποτελεσματική θεωρείται η ενεργητική ανάκληση. Αντί να διαβάζεται ξανά και ξανά το ίδιο κείμενο, είναι πιο χρήσιμο να επιχειρείται η ανάκληση της πληροφορίας χωρίς βοήθεια. Ερωτήσεις, μικρά τεστ και προσπάθεια εξήγησης ενός θέματος με απλά λόγια αναγκάζουν τον εγκέφαλο να «ανασύρει» αυτό που έχει μάθει.
Εξίσου χρήσιμη είναι η επανάληψη σε αραιά χρονικά διαστήματα. Η πληροφορία επανεξετάζεται λίγο πριν ξεχαστεί και τα διαστήματα μεταξύ των επαναλήψεων μεγαλώνουν σταδιακά. Αυτή η τεχνική είναι συνήθως πολύ πιο αποτελεσματική από το εντατικό διάβασμα την τελευταία στιγμή.
Η σύνδεση νέων πληροφοριών με υπάρχουσες γνώσεις βοηθά επίσης. Όσο περισσότερες νοητικές «συνδέσεις» υπάρχουν γύρω από μια πληροφορία, τόσο περισσότερες πιθανότητες υπάρχουν να ανακληθεί αργότερα.
Ύπνος, άσκηση και στρες παίζουν τεράστιο ρόλο
Ο ύπνος είναι από τους σημαντικότερους παράγοντες για τη μνήμη. Κατά τη διάρκεια του ύπνου ο εγκέφαλος δεν παραμένει ανενεργός. Συμμετέχει στην εδραίωση όσων έχουν μαθευτεί μέσα στην ημέρα και στη μεταφορά ορισμένων πληροφοριών σε πιο σταθερές μορφές μνήμης.
Η έλλειψη ύπνου επηρεάζει τόσο την ικανότητα να μαθαίνονται νέες πληροφορίες όσο και την ανάκληση όσων έχουν ήδη αποθηκευτεί. Ακόμη και η καλύτερη τεχνική μελέτης δύσκολα αποδίδει όταν συνοδεύεται από συστηματική στέρηση ύπνου.
Η τακτική σωματική δραστηριότητα φαίνεται επίσης να ωφελεί τη γνωστική λειτουργία. Η άσκηση βελτιώνει την κυκλοφορία του αίματος, τη μεταβολική υγεία και μηχανισμούς που σχετίζονται με τη νευροπλαστικότητα, δηλαδή την ικανότητα του εγκεφάλου να προσαρμόζεται και να δημιουργεί νέες συνδέσεις.
Δεν απαιτούνται απαραίτητα εξαντλητικές προπονήσεις. Συστηματικό περπάτημα, αερόβια άσκηση και ασκήσεις ενδυνάμωσης μπορούν να συμβάλουν θετικά στη συνολική εγκεφαλική υγεία.
Το χρόνιο στρες, αντίθετα, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη συγκέντρωση και τη μνήμη. Όταν το μυαλό παραμένει συνεχώς σε κατάσταση έντασης, είναι δυσκολότερο να δοθεί προσοχή σε νέες πληροφορίες και να οργανωθούν σωστά.
Για αυτό τεχνικές διαχείρισης του στρες, χρόνος ξεκούρασης και περιορισμός της συνεχούς υπερφόρτωσης μπορούν να βοηθήσουν περισσότερο τη μνήμη από πολλά υποτιθέμενα «νοοτροπικά» προϊόντα.
Υπάρχει πραγματικά τρόπος για δραστική βελτίωση;
Σε ορισμένες δεξιότητες, ναι, μπορεί να υπάρξει εντυπωσιακή πρόοδος. Ένα άτομο που μαθαίνει τεχνικές όπως η μέθοδος των τόπων, οι νοητικές εικόνες ή οι μνημονικές συνδέσεις μπορεί να αυξήσει θεαματικά την ικανότητά του να θυμάται λίστες, αριθμούς, ονόματα ή συγκεκριμένες πληροφορίες.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι βελτιώνεται με τον ίδιο βαθμό κάθε είδος μνήμης. Κάποιος μπορεί να γίνει εξαιρετικός στο να θυμάται μια σειρά από λέξεις χωρίς απαραίτητα να αποκτήσει αντίστοιχα καλύτερη μνήμη στην καθημερινότητα.
Η διατροφή επίσης έχει σημασία, αλλά κυρίως στο πλαίσιο της συνολικής υγείας του εγκεφάλου. Πρότυπα διατροφής πλούσια σε λαχανικά, φρούτα, όσπρια, ψάρια, ξηρούς καρπούς και καλά λιπαρά φαίνεται να σχετίζονται με καλύτερη γνωστική υγεία μακροπρόθεσμα. Δεν υπάρχει όμως κάποιο μεμονωμένο τρόφιμο που να αυξάνει δραστικά τη μνήμη μέσα σε λίγες ημέρες.
Το ίδιο ισχύει και για τα συμπληρώματα. Αν υπάρχει πραγματική έλλειψη, όπως ανεπάρκεια βιταμίνης Β12, η διόρθωσή της μπορεί να βελτιώσει συμπτώματα. Σε έναν υγιή άνθρωπο χωρίς ανεπάρκεια, όμως, η αυθαίρετη λήψη συμπληρωμάτων δεν συνεπάγεται απαραίτητα καλύτερη μνήμη.
Όταν η απώλεια μνήμης είναι ξαφνική, επιδεινώνεται σταδιακά ή αρχίζει να επηρεάζει σοβαρά την καθημερινότητα, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση. Παράγοντες όπως ο θυρεοειδής, η κατάθλιψη, ορισμένα φάρμακα, οι διαταραχές ύπνου και άλλες παθήσεις μπορούν να επηρεάζουν τη μνήμη.
Η μνήμη, λοιπόν, μπορεί να βελτιωθεί ουσιαστικά, αλλά όχι μέσα από μία μαγική τεχνική. Τα μεγαλύτερα οφέλη προκύπτουν από τον συνδυασμό σωστής μάθησης, επαρκούς ύπνου, τακτικής άσκησης, ελέγχου του στρες και επανάληψης.
Η πιο «δραστική» αλλαγή συνήθως δεν είναι να γίνει ο εγκέφαλος ξαφνικά καλύτερος, αλλά να χρησιμοποιείται πολύ πιο αποτελεσματικά αυτό που ήδη μπορεί να κάνει.
