Μπορεί ένα χάπι χωρίς δραστική ουσία να μας κάνει να αισθανθούμε καλύτερα; Και αντίστροφα, μπορεί η πεποίθηση ότι κάτι θα μας προκαλέσει παρενέργειες να μας κάνει πράγματι να τις αισθανθούμε; Τα φαινόμενα placebo και nocebo δείχνουν πόσο στενά συνδέονται οι προσδοκίες μας με τον τρόπο που βιώνουμε συμπτώματα όπως ο πόνος, η ναυτία ή η κόπωση.
Τι είναι το φαινόμενο placebo;
Η λέξη placebo χρησιμοποιείται για μια παρέμβαση που δεν περιέχει τη συγκεκριμένη δραστική θεραπεία που μελετάται – για παράδειγμα, ένα χάπι χωρίς δραστική φαρμακευτική ουσία. Το εντυπωσιακό είναι ότι ορισμένοι άνθρωποι μπορεί παρ’ όλα αυτά να αναφέρουν βελτίωση των συμπτωμάτων τους. Η προσδοκία ότι λαμβάνουν θεραπεία, η προηγούμενη εμπειρία και ολόκληρο το πλαίσιο της φροντίδας μπορούν να επηρεάσουν την αντίληψη ορισμένων συμπτωμάτων.
Δεν σημαίνει ότι «όλα είναι στο μυαλό μας»
Το placebo δεν σημαίνει ότι κάποιος προσποιείται πως αισθάνεται καλύτερα. Η προσδοκία μιας θετικής εξέλιξης μπορεί να επηρεάσει πραγματικές λειτουργίες του εγκεφάλου. Ειδικά στην αντίληψη του πόνου, έχουν παρατηρηθεί μεταβολές σε νευρωνικά συστήματα που σχετίζονται με την ανακούφιση και την επεξεργασία των επώδυνων ερεθισμάτων. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι το placebo μπορεί να θεραπεύσει οποιαδήποτε ασθένεια ή να αντικαταστήσει μια αποτελεσματική θεραπεία.
Και τι είναι το nocebo;
Το nocebo μπορεί να θεωρηθεί κατά κάποιον τρόπο η αντίθετη πλευρά του placebo. Όταν κάποιος περιμένει ότι μια θεραπεία ή μια κατάσταση θα έχει αρνητική επίδραση, μπορεί να εμφανίσει ή να αντιληφθεί εντονότερα δυσάρεστα συμπτώματα, ακόμη και όταν η ίδια η παρέμβαση δεν εξηγεί πλήρως την αντίδραση. Για παράδειγμα, η έντονη ανησυχία για μια πιθανή παρενέργεια μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα να αναφερθεί ένα αντίστοιχο σύμπτωμα.
Πώς μπορούν οι προσδοκίες να επηρεάζουν το σώμα;
Ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί συνεχώς προηγούμενες εμπειρίες και πληροφορίες για να προβλέψει τι πρόκειται να συμβεί. Αν περιμένουμε ανακούφιση, ο εγκέφαλος μπορεί να τροποποιήσει τον τρόπο με τον οποίο επεξεργάζεται ένα σύμπτωμα. Αντίθετα, ο φόβος και η αρνητική προσδοκία μπορούν να αυξήσουν την προσοχή μας σε δυσάρεστες αισθήσεις και να τις κάνουν να φαίνονται εντονότερες. Δεν πρόκειται, επομένως, για «μαγική σκέψη», αλλά για μια περίπλοκη αλληλεπίδραση ανάμεσα στις προσδοκίες, τη μάθηση, τον εγκέφαλο και το σώμα.
Γιατί χρησιμοποιούνται placebo στις επιστημονικές μελέτες;
Τα placebo αποτελούν σημαντικό εργαλείο στις κλινικές δοκιμές. Οι ερευνητές μπορούν να συγκρίνουν μια νέα θεραπεία με ένα placebo, ώστε να εξετάσουν αν η βελτίωση οφείλεται πραγματικά στη θεραπευτική δράση του φαρμάκου και όχι μόνο στις προσδοκίες του ασθενούς, στη φυσική πορεία της κατάστασης ή σε άλλους παράγοντες. Γι’ αυτό οι ελεγχόμενες με placebo μελέτες έχουν συμβάλει σημαντικά στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας πολλών θεραπειών.
Μπορεί ένα placebo να λειτουργήσει ακόμη κι αν γνωρίζουμε ότι είναι placebo;
Παραδόξως, ορισμένες μελέτες έχουν εξετάσει τα λεγόμενα open-label placebos, στα οποία οι συμμετέχοντες γνωρίζουν εξαρχής ότι λαμβάνουν placebo. Σε κάποιες περιπτώσεις έχουν παρατηρηθεί βελτιώσεις σε υποκειμενικά συμπτώματα, γεγονός που δείχνει ότι το φαινόμενο είναι πιο σύνθετο από την απλή εξαπάτηση. Ωστόσο, η έρευνα συνεχίζεται και τα αποτελέσματα δεν σημαίνουν ότι ένα placebo αποτελεί θεραπεία για κάθε πάθηση.
Η δύναμη της προσδοκίας
Placebo και nocebo αποκαλύπτουν κάτι εντυπωσιακό: ο τρόπος με τον οποίο περιμένουμε να αισθανθούμε μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο τελικά βιώνουμε ορισμένα συμπτώματα. Δεν σημαίνει ότι μπορούμε να «σκεφτούμε θετικά» και να θεραπεύσουμε μια ασθένεια, αλλά ότι εγκέφαλος και σώμα βρίσκονται σε συνεχή επικοινωνία – και οι προσδοκίες αποτελούν μέρος αυτής της σχέσης.
Πηγή: nature.com
