Από την αυγή της φιλοσοφικής γνώσης, η ύπαρξη της αλήθειας έχει συζητηθεί. Όλοι μιλάμε για την αλήθεια. Όλοι ζητάμε την αλήθεια. Το απαιτούμε, ακόμα κι αν μερικές φορές αρνούμαστε την ύπαρξή της.
Στη δημοσιογραφία, η αλήθεια συχνά ταυτίζεται με τα γεγονότα: «Έγινε ένα ατύχημα σε κάποιο μέρος, την τάδε μέρα, την τάδε ώρα και τόσοι άνθρωποι τραυματίστηκαν». Αυτή είναι μια καθαρά ενημερωτική αντίληψη της αλήθειας, βασισμένη στον κανόνα των «5 στοιχείων» που πλαισιώνουν την ιστορία: «Ποιος, τι, πότε, πού, γιατί».
Αλλά δεν μπορούμε πάντα να πάρουμε ένα γεγονός ως αλήθεια. Κι αν έρθει κάποιος και πει: «Δεν ήταν ατύχημα. Ένας από τους οδηγούς ήταν μεθυσμένος»; Εδώ μπαίνουμε στον κόσμο των ερμηνειών.
Δεν υπάρχει αλήθεια
Ο διάσημος Γερμανός φιλόσοφος Φρίντριχ Νίτσε έγραψε «Δεν υπάρχουν γεγονότα, μόνο ερμηνείες». Η φράση είναι τόσο ενδιαφέρουσα όσο και αμφιλεγόμενη και επιδέχεται πολλές ερμηνείες. Έχει χρησιμοποιηθεί για να δηλώσει «Το ΘΑΝΑΤΟ της ΑΛΗΘΕΙΑΣ» και για να δείξει, ότι ο καθένας μπορεί να έχει «τη δική του ερμηνεία», δηλαδή «τη δική του αλήθεια».
Παραδόξως, η φράση του Νίτσε έπεσε στη δική της ερμηνευτική παγίδα. Όταν λέει ότι υπάρχουν ερμηνείες, δεν επιδιώκει να σχετικοποιήσει την έννοια της αλήθειας, αλλά μάλλον να πει ότι όταν συμβαίνει κάτι, οι άνθρωποι βρίσκουν διαφορετικές ερμηνείες του γεγονότος.
Ο Γάλλος φιλόσοφος Michel Foucault υποστηρίζει τη θεωρία του Νίτσε αλλά προσθέτει το σήμα κατατεθέν του: την ΕΞΟΥΣΙΑ. Σύμφωνα με τον Φουκώ, υπάρχουν πολλαπλές ερμηνείες των γεγονότων, αλλά η εξουσία είναι αυτή, που επιβάλει την ερμηνεία της (την αλήθεια της) και να την ολοκληρώσει. Όταν φανταζόμαστε την εξουσία, συχνά σκεφτόμαστε κυρίους με ακριβά κοστούμια που κάθονται γύρω από ένα τραπέζι και σκέφτονται «τι μπορούμε να κανονίσουμε τώρα;», έγραψε ο Φουκώ.
Αλλά για τον Φουκώ, η πραγματική δύναμη, είναι απλώς η ικανότητα να καθιερώνει κάποιος τη δική του ερμηνεία ως ΓΕΝΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ. Μπορεί να είναι οποισδήποτε, απλός πολίτης, πολιτικός, επιχειρηματίας ή ακόμα και ένας γείτονας που ξεκινά μια φήμη στη γειτονιά και «την καθιερώνει ως απόλυτη αλήθεια». Έτσι γεννιέται και η έννοια της μετα-αλήθειας.
Η αλήθεια είναι σαν το κρεμμύδι
Καταρχάς, όλες οι θεωρίες είναι εν μέρει σωστές. Η αλήθεια ως έννοια από μόνη της είναι ευρεία. «Η αλήθεια είναι το άθροισμα όλων των ερμηνειών, των γεγονότων, παρελθόντος και παρόντος».
Και μπορεί να αναρωτηθεί κανείς, τι σχέση έχει το παρελθόν με την αλήθεια του παρόντος. Ένα απόσπασμα από τον υπαρξιστή φιλόσοφο Jean-Paul Sartre το εξηγεί καλά: «Δεν είμαστε σβώλοι από πηλό. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι τι κάνουν οι άνθρωποι για εμάς, αλλά τι κάνουμε εμείς οι ίδιοι με το υλικό από το οποίο μας έφτιαξαν». Το παρόν δεν μπορεί να διαχωριστεί από το παρελθόν, καθώς είμαστε η συνέπειά του. Χωρίς να κατανοήσουμε το παρελθόν, είναι αδύνατο να κατανοήσουμε το παρόν.
Για να γίνει πιο σαφές, ας φανταστούμε την έννοια της αλήθειας ως κρεμμύδι. Τα κρεμμύδια είναι ένα λαχανικό, που αποτελείται από πολλά στρώματα, γύρω έναν πυρήνα. Αν κάνουμε τον παραλληλισμό, ο πυρήνας θα ήταν ένα συγκεκριμένο γεγονός: το ατύχημα στη γωνία του δρόμου, για παράδειγμα. Το στρώμα που το καλύπτει θα ήταν οι απόψεις των μαρτύρων και των πρωταγωνιστών εκείνου του ατυχήματος. Το επόμενο στρώμα θα ήταν το παρελθόν των εμπλεκομένων. Και έτσι τα επίπεδα επικαλύπτονται, απομακρύνοντας μας όλο και περισσότερο από το ίδιο το γεγονός.
Αλλά αναπόφευκτα, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, όλα τα στρώματα εμπλέκονται στο γεγονός που αναλύουμε. Επομένως, η αλήθεια είναι ότι σαν το κρεμμύδι: είναι αυτό το σύνολο ερμηνειών και μακρο-απόψεων, που καθιστούν δυνατή μια συνολική και πλήρη εικόνα όλων των γεγονότων.
Η αλήθεια δεν είναι πάντα στα μέτρα μας
Λοιπόν, υπάρχει αλήθεια; Η απάντηση είναι ναι. Είναι δυνατόν να κατέχουμε την αλήθεια; Η απάντησή είναι ένα κατηγορηματικό όχι. Αν δεν είσαι κάποιος Θεός ή ένα πανταχού παρόν, παντοδύναμο, παντοχρονικό ον, είναι αδύνατο να την κατέχεις ή να την αποκτήσεις.
Αλλά η πίστη στην ύπαρξη μιας αλήθειας είναι θεμελιώδης.
Ο Ισπανός φιλόσοφος José Ortega y Gasset εξηγεί γιατί αυτό είναι σημαντικό: «Η ζωή χωρίς αλήθεια δεν είναι βιώσιμη. Έτσι, λοιπόν, υπάρχει η αλήθεια, η οποία είναι αμφίδρομη με τον άνθρωπο. Χωρίς τον άνθρωπο δεν υπάρχει αλήθεια, αλλά και το αντίστροφο, χωρίς αλήθεια δεν υπάρχει άνθρωπος. Ο άνθρωπος μπορεί να οριστεί ως το ον που χρειάζεται απόλυτα την αλήθεια και, αντιστρόφως, η αλήθεια είναι το μόνο πράγμα που χρειάζεται ουσιαστικά ο άνθρωπος, η μόνη του άνευ όρων ανάγκη».
Αυτό κάνει την έννοια της αλήθειας ουτοπία. Και τι είναι ουτοπία; Ο Ουρουγουανός δημοσιογράφος και συγγραφέας Εντουάρντο Γκαλεάνο το εξηγεί με εξαιρετικό τρόπο παραφράζοντας έναν φίλο:
«Η ουτοπία είναι στον ορίζοντα. Εγώ περπατάω δέκα βήματα και εκείνη δέκα βήματα μακριά. Προς τι λοιπόν η ουτοπία; Γι’ αυτό είναι, για να μας δώσει έναν λόγο να περπατάμε».
Πηγή: theconversation.com
