Η ιδέα ότι το σύμπαν – όσα γνωρίζουμε, βλέπουμε και μετράμε – θα μπορούσε κάποτε να εξαφανιστεί μοιάζει βγαλμένη από επιστημονική φαντασία. Κι όμως, η σύγχρονη κοσμολογία εξετάζει σοβαρά διάφορα σενάρια για το «τέλος» του σύμπαντος. Αν και κανένα από αυτά δεν προβλέπει μια ξαφνική εξαφάνιση με την ανθρώπινη έννοια, ορισμένες θεωρίες περιγράφουν καταλήξεις τόσο ακραίες που πρακτικά ισοδυναμούν με πλήρη αφανισμό της δομής και της ύλης όπως τη γνωρίζουμε.
Η διαστολή και το «Μεγάλο Πάγωμα»
Από το 1929 γνωρίζουμε ότι το σύμπαν διαστέλλεται. Μάλιστα, οι μετρήσεις δείχνουν ότι η διαστολή επιταχύνεται, πιθανότατα λόγω της λεγόμενης σκοτεινής ενέργειας. Αν αυτή η επιτάχυνση συνεχιστεί επ’ άπειρον, το πιθανότερο σενάριο είναι το λεγόμενο «Μεγάλο Πάγωμα» (Big Freeze).
Σε αυτή την εκδοχή, οι γαλαξίες θα απομακρύνονται όλο και περισσότερο μεταξύ τους, τα άστρα θα σβήσουν σταδιακά και η δημιουργία νέων άστρων θα σταματήσει. Μετά από αδιανόητα μεγάλα χρονικά διαστήματα, το σύμπαν θα καταλήξει σε μια κατάσταση μέγιστης εντροπίας: ψυχρό, σκοτεινό και αραιό. Δεν πρόκειται για απότομη εξαφάνιση, αλλά για έναν αργό «θερμικό θάνατο», όπου η ενέργεια δεν θα μπορεί πλέον να παράγει δομές ή ζωή.
Το «Μεγάλο Σχίσιμο»
Ένα πιο δραματικό σενάριο είναι το «Μεγάλο Σχίσιμο» (Big Rip). Αν η σκοτεινή ενέργεια αυξάνεται με τον χρόνο – κάτι που δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα – τότε η επιτάχυνση της διαστολής θα μπορούσε να γίνει τόσο ισχυρή ώστε να υπερνικήσει όλες τις θεμελιώδεις δυνάμεις.
Σε μια τέτοια περίπτωση, πρώτα θα διαλυθούν τα σμήνη γαλαξιών, έπειτα οι ίδιοι οι γαλαξίες, στη συνέχεια τα ηλιακά συστήματα και τελικά τα άτομα. Σε ακραία εκδοχή, ακόμα και τα στοιχειώδη σωματίδια θα αποσυνδεθούν. Το σύμπαν, όπως το αντιλαμβανόμαστε, θα «σκιστεί» μέχρι το επίπεδο της ίδιας της ύλης. Αν αυτό συνέβαινε, θα ισοδυναμούσε με πλήρη κατάρρευση της φυσικής πραγματικότητας.
Η πιθανότητα ενός «Μεγάλου Κατακρημνίσματος»
Παλιότερα, οι επιστήμονες θεωρούσαν πιθανό και το σενάριο του «Μεγάλου Κατακρημνίσματος» (Big Crunch). Αν η συνολική πυκνότητα ύλης στο σύμπαν ήταν αρκετά μεγάλη, η βαρύτητα θα μπορούσε κάποτε να αντιστρέψει τη διαστολή και να οδηγήσει τα πάντα σε επανασύγκλιση.
Σε αυτή την περίπτωση, το σύμπαν θα άρχιζε να συρρικνώνεται, η θερμοκρασία θα ανέβαινε δραματικά και τελικά όλη η ύλη και η ενέργεια θα κατέρρεαν σε μια υπερπυκνή κατάσταση – ίσως παρόμοια με εκείνη πριν από τη Μεγάλη Έκρηξη (Big Bang). Αν και οι τρέχουσες παρατηρήσεις δεν ευνοούν αυτό το σενάριο, δεν μπορεί να αποκλειστεί πλήρως, ειδικά αν η φύση της σκοτεινής ενέργειας αποδειχθεί πιο σύνθετη από όσο νομίζουμε.
Μπορεί να συμβεί κάτι απρόβλεπτο;
Πέρα από τα «κλασικά» κοσμολογικά σενάρια, υπάρχουν και πιο θεωρητικές ιδέες. Μία από αυτές είναι η αποσταθεροποίηση του κενού (vacuum decay). Σύμφωνα με ορισμένες εκδοχές της κβαντικής θεωρίας πεδίου, το σύμπαν μπορεί να βρίσκεται σε μια μετασταθή κατάσταση. Αν προκύψει μια μετάβαση σε χαμηλότερης ενέργειας κατάσταση, ένα «κύμα» αλλαγής θα μπορούσε να διαδοθεί με την ταχύτητα του φωτός, μεταβάλλοντας ριζικά τους φυσικούς νόμους.
Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, η ύλη όπως τη γνωρίζουμε ίσως να μην μπορεί να υπάρξει. Το σύμπαν δεν θα εξαφανιζόταν απαραίτητα με την έννοια του μηδενός, αλλά θα μετατρεπόταν σε κάτι εντελώς διαφορετικό – χωρίς άτομα, άστρα ή ζωή.
Παρότι όλα αυτά ακούγονται τρομακτικά, πρέπει να τονιστεί ότι πρόκειται για σενάρια που αφορούν χρονικές κλίμακες δισεκατομμυρίων ή τρισεκατομμυρίων ετών. Με βάση τα σημερινά δεδομένα, δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι το σύμπαν πρόκειται να «εξαφανιστεί» σύντομα. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό – και ίσως η απάντηση να αποδειχθεί ακόμη πιο παράξενη από ό,τι φανταζόμαστε.
