Το γαστρεντερικό σύστημα, υπερβαίνει κατά πολύ την επεξεργασία της τροφής που τρώμε και επηρεάζει τη διάθεση και την ευημερία μας.
Οι περισσότεροι έχουμε βιώσει τη γνωστή αίσθηση των «πεταλούδων» στο στομάχι. Κάτω από αυτήν την αίσθηση κρύβεται, ένα συχνά παραμελημένο δίκτυο νευρώνων, που καλύπτουν τα έντερά μας, το οποίο είναι τόσο εκτεταμένο, που ορισμένοι επιστήμονες το έχουν ονομάσει «δεύτερο εγκέφαλο».
Το δίκτυο αυτό, κάνει πολύ περισσότερα από την πέψη ή από το να προκαλεί τον περιστασιακό νευρικό πόνο. Ο μικρός εγκέφαλος στα σπλάχνα μας – σε σχέση με τον μεγάλο εγκέφαλο στο κρανίο μας – καθορίζει εν μέρει την ψυχική μας κατάσταση και παίζει βασικό ρόλο σε ορισμένες ασθένειες σε όλο το σώμα. Η σχέση των δυο οργάνων είναι αμφίδρομη. Το πεπτικό σύστημα επιδρά σε διάθεση και συναισθήματα, και αντίστροφα, ότι νιώθουμε αντανακλάται στο πεπτικό σύστημα.
Αν και η επιρροή του είναι εκτεταμένη, ο δεύτερος εγκέφαλος δεν σχετίζεται με οποιασδήποτε συνειδητή σκέψη ή λήψη αποφάσεων. «Ο δεύτερος εγκέφαλος δεν βοηθά διαδικασίες σκέψης όπως η θρησκεία, η φιλοσοφία και η ποίηση. Αυτά αφήνονται στον εγκέφαλο που βρίσκεται στο κεφάλι», λέει ο M. Gershon, Κυτταρικός Βιολόγος.
Γνωστός, ως «Εντερικό Νευρικό Σύστημα», ο δεύτερος εγκέφαλος αποτελείται από νευρώνες, ενσωματωμένους στα τοιχώματα του εντέρου μας, ή του πεπτικού σωλήνα, που έχει μήκος περίπου 9 μέτρα από τον οισοφάγο μέχρι τον πρωκτό. Ο δεύτερος εγκέφαλος περιέχει περίπου 100 εκατομμύρια νευρώνες, περισσότερους από το νωτιαίο μυελό ή το περιφερικό νευρικό σύστημα, λέει ο Gershon.
Η διαδικασία της πέψης
Αυτό το πλήθος νευρώνων στο εντερικό νευρικό σύστημα μας δίνει τη δυνατότητα να «αισθανθούμε» τον εσωτερικό κόσμο του εντέρου μας και το περιεχόμενό του. Μεγάλο μέρος του χρησιμοποιείται στην πολύπλοκη διαδικασία της πέψης. Η διάσπαση των τροφίμων, η απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών και η αποβολή των αποβλήτων απαιτεί χημική επεξεργασία, μηχανική ανάμειξη και ρυθμικές μυϊκές συσπάσεις που ρυθμιζουν τη όλη διαδικασία.
Η ανεξαρτησία του δεύτερου εγκεφάλου
Εξοπλισμένος με τα δικά του αντανακλαστικά και αισθήσεις, ο δεύτερος εγκέφαλος μπορεί να ελέγξει τη συμπεριφορά του εντέρου ανεξάρτητα από τον εγκέφαλο, λέει ο Gershon. Πιθανότατα εξελίξαμε αυτόν τον περίπλοκο ιστό νεύρων, για να εκτελούμε την πέψη και την απέκκριση «επί τόπου», και όχι από απόσταση από τον εγκέφαλό μας, μέσω του νωτιαίου μυελού. «Ο εγκέφαλος στο κεφάλι δεν χρειάζεται να λερώσει τα χέρια του με τη βρώμικη δουλειά της πέψης, η οποία ανατίθεται στον εγκέφαλο στο έντερο», λέει ο Gershon.
Μεταφορά πληροφοριών από το έντερο στον εγκέφαλο
“Το σύστημα είναι πολύ περίπλοκο για να έχει εξελιχθεί μόνο για να διασφαλίσει, ότι κάποια πράγματα απλά θα βγουν από το παχύ έντερο”, λέει ο Mayer, φυσιολόγος & ψυχίατρος. Οι επιστήμονες σοκαρίστηκαν όταν έμαθαν, ότι περίπου το 90 % των ινών στο κύριο σπλαχνικό νεύρο -το πνευμονογαστρικό – μεταφέρουν πληροφορίες από το έντερο στον εγκέφαλο και όχι το αντίστροφο.
Ο δεύτερος εγκέφαλος ενημερώνει την κατάσταση το μυαλό μας και με άλλους περίεργους τρόπους. «Ένα μεγάλο μέρος των συναισθημάτων μας πιθανότατα επηρεάζεται από τα νεύρα στο έντερο μας», λέει ο Mayer. Οι πεταλούδες στο στομάχι – που σηματοδοτούν το φυσιολογικό στρες- είναι μόνο ένα παράδειγμα. Παρόλο που η γαστρεντερική αναταραχή μπορεί να χαλάσει τη διάθεση κάποιου, η καθημερινή συναισθηματική ευεξία μπορεί να βασίζεται σε μηνύματα από τον δεύτερο εγκέφαλο στο στομάχι προς τον πάνω εγκέφαλο.
Δεύτερος εγκέφαλος και κατάθλιψη
Δεδομένων των κοινών σημείων των δύο εγκεφάλων, θεραπείες κατάθλιψης που στοχεύουν το μυαλό, μπορεί να επηρεάσουν ακούσια το έντερο. Το εντερικό νευρικό σύστημα χρησιμοποιεί περισσότερους από 30 νευροδιαβιβαστές, όπως και ο εγκέφαλος, και στην πραγματικότητα το 95% της σεροτονίνης του σώματος βρίσκεται στα έντερα.
Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου: Η ψυχική ασθένεια του δεύτερου εγκεφάλου
Επειδή τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα αυξάνουν τα επίπεδα σεροτονίνης, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός, ότι τα φάρμακα που προορίζονται να προκαλέσουν χημικές αλλαγές στο μυαλό, συχνά έχουν γαστρεντερικές παρενέργειες. Το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, προκύπτει επίσης εν μέρει από τη μεγάλη ποσότητα σεροτονίνης στα εντόσθια και θα μπορούσε ίσως να θεωρηθεί ως «ψυχική ασθένεια» του δεύτερου εγκεφάλου.
Οι επιστήμονες μαθαίνουν, ότι η σεροτονίνη που παράγεται από το εντερικό νευρικό σύστημα, μπορεί να παίζει ρόλο και σε άλλες ασθένειες, όπως η οστεοπόρωση. Επίσης η διαρροή σεροτονίνης από τον δεύτερο εγκέφαλο, μπορεί ακόμη να παίζει ρόλο στον αυτισμό. Αυτό ίσως “θα μπορούσε να εξηγήσει γιατί τόσα πολλά παιδιά με αυτισμό έχουν ανωμαλίες του γαστρεντερικού συστήματος”.
Συμπέρασμα
Στην πορεία, το πεδίο της νευρογαστρεντερολογίας θα προσφέρει καλύτερη εικόνα για τη λειτουργία του δεύτερου εγκεφάλου – και τον αντίκτυπό του στο σώμα και το μυαλό. Επι του παρόντος διερευνάται, πώς ο δεύτερος εγκέφαλος μεσολαβεί στην ανοσολογική ανταπόκριση του σώματος. Εξάλλου, τουλάχιστον το 70% του ανοσοποιητικού μας συστήματος στοχεύει στο έντερο για να εκδιώξει και να σκοτώσει ξένους εισβολείς. Ίσως λοιπόν να πρέπει όλοι μας, να δώσουμε περισσότερη προσοχή στα «εντερικά συναισθήματα» μας στο μέλλον.
