Το σύνδρομο του Απατεώνα (Impostor Syndrome), αναφέρεται στην εσωτερική ψυχολογική εμπειρία, του να νιώθεις «ψεύτικος» σε κάποιο τομέα της ζωής σου – παρά την όποια επιτυχία έχεις πετύχει σε αυτόν τον τομέα.
Νιώθεις ότι δεν είσαι τόσο ικανός ή έξυπνος όσο νομίζουν οι άλλοι – και ότι αρκετά σύντομα, οι άνθρωποι θα ανακαλύψουν την αλήθεια για σένα. Μπορεί να έχετε το σύνδρομο του απατεώνα, εάν αμφιβάλλετε συνεχώς για τον εαυτό σας, ακόμη και σε τομείς όπου συνήθως διαπρέπετε, ακόμα κι αν κατέχετε υψηλά αξιώματα, αρκετά πτυχία ή χρόνια εμπειρίας.
Το σύνδρομο αυτό, δεν είναι θεωρείται Ψυχική Διαταραχή σύμφωνα με το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5). Αντίθετα, ο όρος συνδέεται στενά με παράγοντες όπως η ευφυΐα, τα επιτεύγματα, η τελειομανία και το κοινωνικό πλαίσιο και εμφανίζεται αρκετά συχνά. Υπολογίζεται ότι το 70% των ανθρώπων θα βιώσουν τουλάχιστον ένα επεισόδιο αυτού του φαινομένου κάποια στιγμή στη ζωή τους.
Αρχικά, η έννοια του συνδρόμου του απατεώνα θεωρήθηκε, ότι ισχύει κυρίως για γυναίκες με υψηλές επαγγελματικές επιδόσεις. Έκτοτε, έχει αναγνωριστεί ως ένα φαινόμενο, που μπορεί να επηρεάσει οποιονδήποτε—ανεξάρτητα από την κοινωνική του θέση, το εργασιακό του υπόβαθρο, το επίπεδο δεξιοτήτων ή τον βαθμό εξειδίκευσής του.
Χαρακτηριστικά του Impostor Syndrome
- Αδυνατείτε να αξιολογήσετε ρεαλιστικά τις ικανότητες και τις δεξιότητές σας
- Αποδίδετε την επιτυχία σας σε εξωτερικούς παράγοντες ή στην τύχη
- Υποτιμάτε την απόδοσή σας
- Υποβαθμίζετε τη δική σας εμπειρία, ακόμη και σε τομείς όπου είστε πραγματικά πιο εξειδικευμένοι από άλλους
- Φοβάστε ότι δεν θα ανταποκριθείτε στις προσδοκίες
- Είστε τελειομανείς
- Ανησυχείτε ακόμα και για τα πιο μικρά λάθη ή ελαττώματα στη δουλειά σας
- Σαμποτάρετε τη δική σας επιτυχία
- Αμφισβητείτε τον εαυτό σας
- Θέτετε πολύ υψηλούς -μη ρεαλιστικούς στόχους και νιώθετε απογοήτευση, όταν δεν τα καταφέρνετε
- Είστε ιδιαίτερα ευαίσθητοι ακόμη και σε εποικοδομητική κριτική
- Νιώθετε ανίκανοι, αν χρειαστεί να ζητήσετε βοήθεια
- Μπορεί τέλος να αισθάνεστε απατεώνας απλώς και μόνο επειδή πιστεύετε, ότι δεν είστε εκ φύσεως αρκετά έξυπνοι ή ικανοί.
Το συνδρόμου του απατεώνα στην καθημερινή ζωή
Για μερικούς ανθρώπους, το σύνδρομο μπορεί να ενισχύσει τα κίνητρα τους ή να γίνει το ίδιο το σύνδρομο κίνητρο, για να επιτύχουν το στόχο τους.
Αλλά αυτό δεν έρχεται χωρίς κόστος. Οι άνθρωποι αυτοί βιώνουν ένα συνεχές άγχος. Μπορεί να προετοιμαστούν υπερβολικά ή να εργαστούν πολύ περισσότερο από όσο χρειάζεται, για παράδειγμα, για να «βεβαιωθούν» ότι κανείς δεν θα ανακαλύψει ότι είναι «απατεώνες». Τελικά, το άγχος γίνεται μόνιμη κατάσταση και επιδεινώνεται σε τέτοιο βαθμό, που μπορεί να οδηγήσει ακόμα και σε κατάθλιψη.
Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο, στον οποίο κάποιος για παράδειγμα πιστεύει:
- ότι ο μόνος λόγος που επιβίωσε από εκείνη την παρουσίαση στην εταιρία του, ήταν ότι έμεινε ξύπνιος όλη τη νύχτα κάνοντας πρόβες.
- ή μπορεί να έχει κάποιος προταθεί για ένα βραβείο, αλλά να νιώθει σαν «απατεώνας» στην τελετή απονομής, επειδή πιστεύει, ότι τα επιτεύγματά του δεν είναι αρκετά καλά, για να δικαιολογήσουν την υποψηφιότητα.
- ή πάλι νομίζει, ότι ο μόνος λόγος που ήταν «αποδεκτός» σε μια κοινωνική συγκέντρωση ήταν επειδή απομνημόνευσε λεπτομέρειες για όλους τους καλεσμένους, ώστε να δείχνει ότι ενδιαφέρεται και ότι έχει πάντα ιδέες για να ανοίξει μία συζήτηση.
Το πρόβλημα με το σύνδρομο του απατεώνα είναι το εξής:
Η εμπειρία του να τα πας καλά σε κάτι ΔΕΝ ΑΛΛΑΖΕΙ τις πεποιθήσεις σου. Η σκέψη εξακολουθεί να γυρίζει στο κεφάλι σου, «Τι μου δίνει το δικαίωμα να είμαι εδώ;» «Δεν το αξίζω». Όσο περισσότερα καταφέρνετε, τόσο περισσότερο αισθάνεστε σαν απατεώνας. Είναι σαν να μην μπορείτε να εσωτερικεύσετε τις εμπειρίες της επιτυχίας σας.
Τα άτομα που βιώνουν το σύνδρομο απατεώνων τείνουν να μην μιλούν σε κανέναν για το πώς νιώθουν και παλεύουν σιωπηλά, όπως και εκείνοι με κοινωνική αγχώδη διαταραχή.
Αιτίες του Impostor Syndrome
Οικογένεια-Ανατροφή
Η έρευνα δείχνει ότι η ανατροφή και η δυναμική της οικογένειας μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο στο σύνδρομο απατεώνων. Συγκεκριμένα, υπερπροστατευτικοί, επικριτικοί ή ιδιαίτερα ελεγκτικοί γονείς, μπορεί να συμβάλλουν στην ανάπτυξη του συνδρόμου απατεώνα στα παιδιά.
Ενδοοικογενειακές συγκρούσεις-βία
Μελέτες δείχνουν επίσης, ότι τα άτομα που προέρχονται από οικογένειες, που βίωσαν υψηλά επίπεδα σύγκρουσης με χαμηλά ποσά υποστήριξης, είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν το σύνδρομο.
Η είσοδος σε νέους ρόλους, νέες ευκαιρίες
Το σύνδρομο απατεώνων φαίνεται να είναι πιο κοινό, όταν οι άνθρωποι περνούν μεταβατικές περιόδους και δοκιμάζουν νέα πράγματα. Η πίεση για επίτευξη και επιτυχία, σε συνδυασμό με την έλλειψη εμπειρίας, μπορεί να προκαλέσει αισθήματα ανεπάρκειας σε αυτούς τους νέους ρόλους και ρυθμίσεις.
Για παράδειγμα, το να ξεκινήσετε το πανεπιστήμιο, μπορεί να σας κάνει να νιώθετε ότι δεν «ανήκετε» και δεν είστε ικανοί. Μπορεί επίσης να βιώσετε τα ίδια συναισθήματα όταν αναλαμβάνετε μια νέα θέση στη δουλειά ή αλλάζετε επάγγελμα.
Αντιμετώπιση του συνδρόμου απατεώνων
Οι στρατηγικές για την αντιμετώπιση των συναισθημάτων του απατεώνα, περιλαμβάνουν το να μιλάτε για αυτό που βιώνετε, να αμφισβητείτε τις αρνητικές σας σκέψεις και να αποφεύγετε να συγκρίνετε τον εαυτό σας με άλλους, να μοιράζεστε τα συναισθήματά σας με ένα αγαπημένο σας πρόσωπο (κατά προτίμηση έξω από το περιβάλλον στο οποίο αισθάνεστε απατεώνας), να περιμένετε ότι θα κάνετε λάθη στην αρχή μιας νέας εμπειρίας και ίσως να αναζητήσετε έναν μέντορα που έχει ακολουθήσει παρόμοια διαδρομή
Για να ξεπεράσετε αυτά τα συναισθήματα ανεπάρκειας, πρέπει να αντιμετωπίσετε μερικές από τις βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις, που έχετε για τον εαυτό σας. Αυτό ίσως να σας δυσκολέψει, γιατί μπορεί, να μην συνειδητοποιείτε καν, ότι έχετε αυτές τις πεποιθήσεις.
Γιατί είναι σημαντικό να καταπολεμήσουμε το σύνδρομο απατεώνων; Γιατί η παρουσία του μπορεί να καταπνίξει τις δυνατότητες για περαιτέρω ανάπτυξη και νόημα, καθώς εμποδίζει τους ανθρώπους να αναζητήσουν νέες ευκαιρίες για εξέλιξη στην εργασία, στις σχέσεις ή στη ζωή τους γενικότερα.
Να θυμάστε, ότι αν αισθάνεστε «σαν απατεώνας», σημαίνει ότι ήδη έχετε πετύχει σε κάποιο βαθμό στη ζωή σας (άσχετα αν εσείς το αποδίδετε στην τύχη για παράδειγμα). Προσπαθήστε να μετατρέψετε αυτό το συναίσθημα σε ένα συναίσθημα ευγνωμοσύνης. Κοιτάξτε τι έχετε καταφέρει στη ζωή σας και να είστε ευγνώμονες για τα επιτεύγματά σας.
Και μην ξεχνάτε: κανείς δεν είναι τέλειος και κάθε άτομο μπορεί να κάνει μόνο το προσωπικό του καλύτερο.
