Σήμερα μπορούμε να επιλέξουμε ανάμεσα σε χιλιάδες αποχρώσεις με ελάχιστο κόστος. Για αιώνες, όμως, η δημιουργία ενός συγκεκριμένου χρώματος μπορούσε να απαιτεί πρώτες ύλες που έρχονταν από την άλλη άκρη του κόσμου. Μία από τις πιο εντυπωσιακές περιπτώσεις ήταν το ultramarine, ένα βαθύ και λαμπερό μπλε που παραγόταν από τον πολύτιμο λίθο λάπις λάζουλι και σε ορισμένες περιόδους κόστιζε περισσότερο ακόμη και από τον χρυσό.
Ένα μπλε που ερχόταν από το Αφγανιστάν
Το φυσικό ultramarine παραγόταν από τον λάπις λάζουλι, έναν ημιπολύτιμο λίθο με χαρακτηριστικό έντονο μπλε χρώμα. Για μεγάλο μέρος της ιστορίας, η σημαντικότερη πηγή του βρισκόταν στην περιοχή του σημερινού Αφγανιστάν. Ο λίθος έπρεπε να εξορυχθεί και στη συνέχεια να ταξιδέψει μέσα από μεγάλα εμπορικά δίκτυα μέχρι να φτάσει στην Ευρώπη. Η τεράστια απόσταση ήταν ένας από τους λόγους για τους οποίους το υλικό ήταν τόσο πολύτιμο. Δεν ήταν όμως ο μοναδικός.
Γιατί ήταν τόσο δύσκολο να παραχθεί;
Το να μετατρέψει κανείς έναν μπλε λίθο σε χρωστική ουσία δεν ήταν τόσο απλό όσο το να τον τρίψει σε σκόνη. Ο λάπις λάζουλι περιέχει διαφορετικά ορυκτά και προσμίξεις. Για να απομονωθεί η λαζουρίτης, το συστατικό που δίνει το χαρακτηριστικό μπλε, απαιτούνταν μια περίπλοκη διαδικασία επεξεργασίας και καθαρισμού. Όσο καλύτερη ήταν η ποιότητα της χρωστικής, τόσο πιο βαθύ και λαμπερό ήταν το αποτέλεσμα – και τόσο υψηλότερη η τιμή της.
Το «μπλε πέρα από τη θάλασσα»
Η ίδια η ονομασία του αποκαλύπτει πόσο εξωτικό θεωρούνταν το συγκεκριμένο χρώμα στην Ευρώπη. Η λέξη ultramarine προέρχεται από το λατινικό ultramarinus, δηλαδή περίπου «πέρα από τη θάλασσα», αναφορά στο γεγονός ότι η πολύτιμη πρώτη ύλη έφτανε από μακρινές περιοχές της Ανατολής. Κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση εξελίχθηκε σε μία από τις πιο περιζήτητες χρωστικές της ευρωπαϊκής ζωγραφικής.
Οι ζωγράφοι δεν μπορούσαν απλώς να το χρησιμοποιούν όπου ήθελαν
Το ultramarine ήταν τόσο ακριβό ώστε η χρήση του μπορούσε να αποτελεί ξεχωριστό μέρος της οικονομικής συμφωνίας ανάμεσα στον καλλιτέχνη και τον άνθρωπο που παρήγγειλε έναν πίνακα. Οι καλλιτέχνες το χρησιμοποιούσαν με φειδώ και συνήθως σε σημεία ιδιαίτερης σημασίας. Σε ορισμένα συμβόλαια καθοριζόταν ακόμη και η ποιότητα ή η ποσότητα των ακριβών χρωστικών που έπρεπε να χρησιμοποιηθούν. Έτσι, η επιλογή ενός χρώματος δεν ήταν μόνο αισθητική απόφαση. Μπορούσε να αποτελεί και ένδειξη πλούτου και κύρους.
Γιατί το μπλε συνδέθηκε με την Παναγία;
Ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα παραδείγματα χρήσης του ultramarine βρίσκεται στη θρησκευτική τέχνη. Σε πολλές μεσαιωνικές και αναγεννησιακές απεικονίσεις, η Παναγία εμφανίζεται με έναν έντονο μπλε μανδύα. Η επιλογή μιας τόσο ακριβής χρωστικής υπογράμμιζε τη σημασία της μορφής και μετέτρεπε το ίδιο το χρώμα σε σύμβολο αξίας και αφοσίωσης. Το μπλε που σήμερα θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο μπορούσε τότε να αποτελεί ένα από τα ακριβότερα στοιχεία ολόκληρου του έργου.
Ο Μιχαήλ Άγγελος και το μπλε που δεν μπορούσε να αγοράσει
Η υψηλή τιμή του ultramarine επηρέαζε ακόμη και τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες. Ένα διάσημο παράδειγμα είναι ο ημιτελής πίνακας του Μιχαήλ Αγγέλου «The Entombment». Μία από τις πιθανές εξηγήσεις που έχουν προταθεί για την εγκατάλειψη του έργου σχετίζεται με την αδυναμία εξασφάλισης της ακριβής μπλε χρωστικής για συγκεκριμένο τμήμα της σύνθεσης. Αν και δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι αυτός ήταν ο λόγος που το έργο παρέμεινε ημιτελές, η συγκεκριμένη ιστορία δείχνει πόσο σημαντικό οικονομικό ζήτημα μπορούσε να αποτελέσει ένα χρώμα.
Η εφεύρεση που έκανε το πολύτιμο μπλε προσιτό
Η κατάσταση άλλαξε τον 19ο αιώνα. Το 1828 ο Γάλλος χημικός Jean-Baptiste Guimet ανέπτυξε μια επιτυχημένη μέθοδο παραγωγής συνθετικού ultramarine. Το νέο χρώμα μπορούσε να παραχθεί πολύ φθηνότερα από εκείνο που προερχόταν από λάπις λάζουλι. Έτσι, μια απόχρωση που για αιώνες αποτελούσε πολυτέλεια έγινε σταδιακά διαθέσιμη σε πολύ περισσότερους καλλιτέχνες.
Όταν το χρώμα ήταν πραγματικός θησαυρός
Η ιστορία του ultramarine θυμίζει ότι τα χρώματα που σήμερα επιλέγουμε με ένα κλικ κάποτε είχαν εντελώς διαφορετική αξία. Πίσω από μια μικρή ποσότητα μπλε χρωστικής μπορούσαν να βρίσκονται ορυχεία στο Αφγανιστάν, εμπορικές διαδρομές χιλιάδων χιλιομέτρων και μια εξαιρετικά απαιτητική διαδικασία παραγωγής.
Γι’ αυτό και όταν κοιτάζουμε σήμερα το βαθύ μπλε σε έναν αναγεννησιακό πίνακα, δεν βλέπουμε απλώς μια καλλιτεχνική επιλογή. Βλέπουμε ένα υλικό που κάποτε μπορούσε να αντιμετωπίζεται σχεδόν σαν πολύτιμος λίθος πάνω στον καμβά.
Πηγή: BBC
