Ακούγεται σαν σενάριο επιστημονικής φαντασίας: ένα μικροσκοπικό παράσιτο που χρησιμοποιεί τις γάτες για να ολοκληρώσει τον κύκλο ζωής του, εισέρχεται στον οργανισμό άλλων ζώων και φαίνεται να επηρεάζει τη συμπεριφορά τους ώστε να… φοβούνται λιγότερο τις γάτες. Το παράσιτο αυτό ονομάζεται τοξόπλασμα (Toxoplasma gondii) και υπάρχει πραγματικά. Από εκεί προέκυψε και ένα πολύ πιο παράξενο ερώτημα: εφόσον το τοξόπλασμα μπορεί να μολύνει και τον άνθρωπο, θα μπορούσε να επηρεάζει και τη δική μας συμπεριφορά απέναντι στις γάτες;
Τι ακριβώς είναι το τοξόπλασμα;
Το τοξόπλασμα δεν είναι ιός ή βακτήριο, αλλά ένα μονοκύτταρο παράσιτο που προκαλεί την τοξοπλάσμωση. Μπορεί να μολύνει πολλά θερμόαιμα ζώα, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων. Οι γάτες και γενικότερα τα αιλουροειδή έχουν, όμως, έναν ξεχωριστό ρόλο: αποτελούν τους οριστικούς ξενιστές του παρασίτου. Αυτό σημαίνει ότι στο έντερό τους μπορεί να πραγματοποιηθεί ένα σημαντικό στάδιο του κύκλου ζωής του και να παραχθούν ωοκύστεις, οι οποίες αποβάλλονται με τα κόπρανα. Ο άνθρωπος μπορεί να μολυνθεί με διάφορους τρόπους, όπως μέσω ωμού ή ανεπαρκώς μαγειρεμένου μολυσμένου κρέατος, χώματος ή νερού που περιέχει το παράσιτο, καθώς και τροφίμων που έχουν επιμολυνθεί.
Το παράξενο πείραμα με τα ποντίκια
Εδώ η ιστορία γίνεται πραγματικά ενδιαφέρουσα. Τα τρωκτικά έχουν από τη φύση τους την τάση να αποφεύγουν ενδείξεις που σχετίζονται με τους φυσικούς θηρευτές τους. Έρευνες, όμως, έχουν δείξει ότι η μόλυνση με τοξόπλασμα μπορεί να μεταβάλει την αντίδραση ορισμένων τρωκτικών στην οσμή της γάτας. Σε πειράματα, μολυσμένοι αρουραίοι έχουν παρουσιάσει μικρότερη αποφυγή της οσμής της γάτας και, υπό ορισμένες συνθήκες, ακόμη και μεγαλύτερη προσέγγιση προς αυτή. Για το παράσιτο αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Εάν ένα μολυσμένο τρωκτικό γίνει ευκολότερα λεία μιας γάτας, το τοξόπλασμα μπορεί να επιστρέψει στον οριστικό ξενιστή του και να συνεχίσει τον κύκλο ζωής του.
Το τοξόπλασμα «χειραγωγεί» τον εγκέφαλο;
Η λέξη «χειραγώγηση» κάνει την ιστορία ακόμη πιο εντυπωσιακή, αλλά η επιστημονική πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Το τοξόπλασμα μπορεί να παραμείνει στον οργανισμό σχηματίζοντας κύστεις σε ιστούς, μεταξύ άλλων και στον εγκέφαλο. Οι επιστήμονες μελετούν εδώ και χρόνια με ποιους μηχανισμούς η λοίμωξη μπορεί να αλληλεπιδρά με το νευρικό και το ανοσοποιητικό σύστημα. Αυτό δεν σημαίνει ότι το παράσιτο «σκέφτεται» ή αποφασίζει να ελέγξει τη συμπεριφορά του ξενιστή του. Μία εξελικτική υπόθεση είναι ότι αλλαγές που αυξάνουν την πιθανότητα να καταλήξει ένα μολυσμένο τρωκτικό σε μια γάτα θα μπορούσαν να ευνοούν τη μετάδοση του παρασίτου.
Και τι γίνεται με τους ανθρώπους;
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά. Το γεγονός ότι έχουν παρατηρηθεί αλλαγές στη συμπεριφορά μολυσμένων τρωκτικών δεν σημαίνει ότι το ίδιο φαινόμενο εμφανίζεται και στους ανθρώπους. Έρευνες έχουν εξετάσει πιθανές συσχετίσεις ανάμεσα στη λανθάνουσα λοίμωξη από τοξόπλασμα και χαρακτηριστικά της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Ωστόσο, τέτοιες παρατηρήσεις δεν αρκούν για να αποδείξουν ότι το παράσιτο προκαλεί συγκεκριμένες αλλαγές στην προσωπικότητα. Άλλωστε, μια συσχέτιση δεν αποδεικνύει απαραίτητα σχέση αιτίας και αποτελέσματος. Ο τρόπος ζωής, το περιβάλλον και πολλοί ακόμη παράγοντες μπορούν να επηρεάζουν τόσο τη συμπεριφορά ενός ανθρώπου όσο και την πιθανότητα να έχει εκτεθεί στο παράσιτο.
Μας κάνει λοιπόν να αγαπάμε περισσότερο τις γάτες;
Μέχρι σήμερα δεν έχει αποδειχθεί ότι το τοξόπλασμα κάνει τους ανθρώπους να αγαπούν περισσότερο τις γάτες ή να δένονται περισσότερο μαζί τους. Η συγκεκριμένη ιδέα αποτελεί σε μεγάλο βαθμό μια εντυπωσιακή επέκταση των ευρημάτων που έχουν παρατηρηθεί στα τρωκτικά. Το γεγονός ότι ένα μολυσμένο ποντίκι ή ένας αρουραίος μπορεί να αντιδρά διαφορετικά στην οσμή της γάτας δεν σημαίνει ότι ένας άνθρωπος που έχει μολυνθεί θα αρχίσει ξαφνικά να αισθάνεται μεγαλύτερη συμπάθεια για τις γάτες. Ο δεσμός μας με τα κατοικίδια είναι, άλλωστε, μια ιδιαίτερα σύνθετη συμπεριφορά που επηρεάζεται από την προσωπικότητα, τις εμπειρίες και το κοινωνικό μας περιβάλλον.
Μπορούμε να κολλήσουμε τοξόπλασμα χαϊδεύοντας μια γάτα;
Ένας ακόμη συνηθισμένος μύθος είναι ότι αρκεί να αγγίξουμε ή να χαϊδέψουμε μια γάτα για να κολλήσουμε. Στην πραγματικότητα, το απλό χάιδεμα μιας γάτας δεν θεωρείται συνηθισμένος τρόπος μετάδοσης. Η μόλυνση συνδέεται περισσότερο με την κατάποση του παρασίτου μέσω μολυσμένου χώματος, νερού ή τροφίμων, την επαφή με μολυσμένα κόπρανα και την κατανάλωση ωμού ή ανεπαρκώς μαγειρεμένου μολυσμένου κρέατος. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται κατά την εγκυμοσύνη, καθώς μια νέα λοίμωξη μπορεί υπό ορισμένες συνθήκες να μεταδοθεί στο έμβρυο. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι μια έγκυος πρέπει να απομακρύνει τη γάτα της. Η σωστή υγιεινή και η τήρηση των οδηγιών του γιατρού είναι πολύ σημαντικότερες.
Ένα πραγματικό παράσιτο πίσω από έναν εντυπωσιακό μύθο
Το τοξόπλασμα αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα της σχέσης ανάμεσα σε ένα παράσιτο και τη συμπεριφορά του ξενιστή του. Οι αλλαγές που έχουν παρατηρηθεί σε τρωκτικά έχουν δημιουργήσει ένα συναρπαστικό πεδίο έρευνας γύρω από το πώς μια λοίμωξη μπορεί να αλληλεπιδρά με τον εγκέφαλο. Από αυτό το σημείο, όμως, μέχρι τον ισχυρισμό ότι «το τοξόπλασμα μάς κάνει να αγαπάμε τις γάτες» υπάρχει μεγάλη απόσταση. Προς το παρόν, δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά στοιχεία που να αποδεικνύουν κάτι τέτοιο στους ανθρώπους.
Πηγή: petmd.com
